HALIT

Halit (eng. Halite, ros. Галит) jest minerałem z grupy halogenków; chlorek sodu o wzorze NaCl.


Okaz halitu prezentowany na XVII Lwóweckim Lecie Agatowym. Kol. Spirifer.

Znany już od starożytności.
W Baryczy k. Krakowa znane jest miejsce eksploatacji halitu (soli) metodą warzelniczą datowane na ok. 3500 r. p. n. e. Również liczne wzmianki o soli można znaleźć w dziełach przyrodników i filozofów starożytnych, m.in. Pliniusz Starszy (23-79 n.e. – zginął podczas erupcji Wezuwiusza) wymienia metody pozyskiwania halitu przez odparowanie wody morskiej lub solanek (Kouřimský 1995).
Nazwa halitu pochodzi od połączenia dwóch greckich słów: halos (sól, morze, słony) oraz lithos (skała, kamień). W przeszłości wykorzystywany przede wszystkim ze względu na jego właściwości konserwujące oraz słony smak. Często stanowił rarytas dostępny jedynie dla nielicznych. Do dziś jest ważnym przedmiotem handlu i artykułem w znacznym stopniu niezbędnym dla człowieka.


Stalaktyty solne w Kopalni Soli Wieliczka

Cechami charakterystycznymi halitu są jego słony smak oraz zdolność do rozpuszczania się w wodzie (dzięki czemu używamy go w kuchni). Bywa higroskopijny a także sprawia wrażenie wilgotnego w dotyku.
Jest ewaporatem – powstaje w wyniku odparowania i krystalizacji ze słonych wód morskich lub jezior w klimacie gorącym i/lub suchym. Bywa również produktem ekshalacji wulkanicznych.
Często towarzyszą mu minerały takie jak: gips, anhydryt, sylwin, karnalit, polihalit, kizeryt, siarka rodzima czy minerały ilaste (illit, kaolinit).
Monomineralną skałę zbudowaną z minerału halitu (do około 99,1 % NaCl) nazywamy solą kamienną (Halityt).


Regularne kryształy halitu
Poch.: Kryształowa grota, Wieliczka, Małopolskie, Polska
Okaz Muzeum Geologicznego PAN w Krakowie

Tworzy kryształy regularne (postać sześcianu), rzadziej ośmiościanu i dwunastościanu rombowego. Często są to kryształy szkieletowe. Występuje w postaci skupień ziarnistych, zbitych a także włóknistych i naciekowych.
Posiada białą rysę, szklisty lub matowy połysk i trójkierunkową łupliwość. Jego twardość to 2 w skali Mohsa. Jest izostrukturalny z galeną.


Halit włóknisty, tzw. „Włosy św. Kingi”
Poch.: Wieliczka, Małopolskie, Polska


Halit włóknisty w znacznym powiększeniu. 
Poch.: Wieliczka, Małopolskie, Polska
Włosy wielkości 7 mm. Kol. Piotr Zając

Czysty chemicznie halit jest bezbarwny.
Odmiany różnokolorowe są skutkiem zawartości domieszek innych pierwiastków (zielony, czerwony), minerałów ilastych (szary) lub zaburzeń w obrębie sieci krystalicznej (niebieski, fioletowy).


Halit niebieski
Poch.: Kłodawa, Wielkopolskie, Polska
Barwa spowodowana defektami sieci krystalicznej w wyniku
naturalnego promieniowania radioaktywnego. Kol. Piotr Zając


Halit fioletowy

Poch.: Wintershall, Heringen, Werra-Meißner, Hesse, Niemcy
j.w. Kol. Grzegorz Słowik


Różnozabarwione hality 
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Okazy prezentowane na pierwszej Ślonskiej Giełdzie Minerałów w 2018 roku

Halit
Poch.: ZG Polkowice-Sieroszowice, Dolnośląskie, Polska
Kryształ szkieletowy halitu. Zielona barwa pochodzi od inkluzji tolbachitu oraz kowelinu, bituminów i siarki. Więcej o tym trafieniu można poczytać na stronie SpiriferMinerals. Kol. Piotr Zając


Paragenezy halitu i gipsu
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Halit narosły na słupkowym krysztale gipsu o pomarańczowej barwie.
Trafienie 3 lata temu. Okaz kupiony na Ślonskiej Giełdzie Minerałów w 2018 roku.
Kol. Piotr Zając

Chlorek sodu wykorzystuje się głównie w przemyśle spożywczym. Używany jest także w przemyśle chemicznym, szklarskim i ceramicznym, a idealnie wykształcone kryształy są stosowane do budowy aparatury pomiarowej oraz w optyce. Ma zastosowanie również w medycynie m.in. przy sporządzaniu roztworu fizjologicznego oraz w inhalacjach i kąpielach solankowych.


Wykwity solne – halit kalafiorowaty krystalizujący na stropie w Kopalni Soli Wieliczka

Głównymi producentami soli kamiennej są Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Niemcy.
Pozyskiwany jest przede wszystkim ze złóż lądowych oraz w mniejszym stopniu metodami tradycyjnymi po przez odparowywanie z wód morskich (np. Nin, Chorwacja).

W Polsce halit występuje w mioceńskich osadach zapadliska przedkarpackiego (Wieliczka, Bochnia, Barycz), na monoklinie przedsudeckiej (LGOM), w utworach cechsztyńskich na Kujawach (m.in. Kłodawa, Inowrocław, Wapno, Łubień) oraz w rejonie Pucka.


Stalaktyty solne w Kopalni Soli Wieliczka

Przykładowe okazy halitu (grafika powiększa się po kliknięciu w miniaturkę):

Halit krystalizuje w wyniku ewaporacji czyli odparowania ze słonej wody.
Dzięki temu procesowi bez problemu sami możemy wyhodować kryształy soli w domowym zaciszu o czym wie najprawdopodobniej każdy uczeń szkoły podstawowej.
Niestety wyhodowanie dobrze wykształconych kryształów halitu które godne byłyby umieszczenia w kolekcji jest już zajęciem znacznie trudniejszym, wymagającym czasu i cierpliwości.
Podobnie jak w przypadku hodowli chalkantytu podstawą jest przygotowanie odpowiednio klarownego, przesyconego roztworu.


Kryształy halitu – okaz hodowlany

Zachęcam tutaj do eksperymentowania – metodą prób i błędów można uzyskać zaskakująco dobre efekty. Poniżej przedstawiam kilka cennych rad dzięki którym udało mi się wyhodować moje okazy:

  • Warto posłużyć się odpowiednio dużym naczyniem w którym zmieścimy więcej roztworu (np. akwarium).
  • Kryształy muszą mieć odpowiednią powierzchnię na której mogą narastać. Dobrze sprawdzają się porowate skały lub antropogeny (np. żużel). Estetycznie wygląda również drzewo pokryte kryształami. Pamiętajmy jednak by je odpowiednio umieścić w roztworze (np. obciążyć by nie pływało po powierzchni solanki a w niej, bliżej dna).
  • Chcąc uzupełnić solankę wykonujemy to w sposób jak najmniej zaburzający właściwy roztwór. Najlepszym rozwiązaniem jest powolne dodawanie roztworu np. poprzez kroplówkę. Oba roztwory muszą mieć podobną temperaturę.
  • Poprzez zmianę temperatury solanki możemy uzyskać zonalność kryształów.
  • Dzięki krystalizacji termicznej można uzyskać drobne „igiełkowe” kryształy halitu. Pamiętać należy jednak o pełnej szczelności pojemnika oraz jednolitej, niezmieniającej się, wysokiej temperaturze roztworu (ciągłe podgrzewanie).
  • Halit zielono zabarwiony możemy uzyskać poprzez dodanie chociażby chalkantytu (chlorkowy kompleks miedzi).
  • Duże kryształy halitu można uzyskać dodając do roztworu NH4NO3.

Poniżej przykłady halitu wyhodowanego w warunkach domowych:

Piotr Zając
realgarblog.com

Literatura:

    • Żaba J. Ilustrowana Encyklopedia Skał i Minerałów. Videograf II, Katowice 2010
    • Szełęg E. Atlas Minerałów i Skał. Część 1. Pascal, Bielsko-Biała 2010
    • Kouřimský J. Ilustrowana Encyklopedia Minerały i Skały. Delta, Warszawa 1995
    • Błaszkowski K. O szlachetnych kryształach. Nasza Księgarnia, Warszawa 1987

 

1 thought on “HALIT

  1. Jak zwykle miło się czyta 🙂 Okazy piękne. Dałbyś jakąś radę co do stężenia i składu roztworu solankowego (jakieś dodatki?) najlepiej sprawdzającego się przy czyszczeniu okazów? Moje próby dotychczasowe z dużym białym halitem przebiegały różnie. Pozdrawiam

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *