GIPS

Gips (eng. Gypsum, ros. Гипс) to pospolity minerał z grupy siarczanów, uwodniony siarczan wapnia o wzorze CaSO4 x 2H2O.
Jest to ewaporat występujący w wielu rozmaitych wykształceniach.
Znany już od starożytności. Jego nazwa pochodzi od greckiego γυψοζ (gypsos) oznaczającego tynk/gipsowanie (Teofrast, 315 r. p.n.e.).
Gipsem nazywamy również monomineralną skałę zbudowaną z minerału gipsu.

01-Gips-Polkowice

Charakteryzuje się niską twardością, ok. 2 w skali Mohsa (łatwy do zarysowania paznokciem). Gęstość 2,3 – 2,4 g/cm3.
Tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym lub słupkowym, często wygięte z powodu plastyczności gipsu. Niekiedy włókniste.
Krystalizuje w układzie jednoskośnym.

02-Gips-pokrój
Rys. 1. Pokrój i orientacja optyczna gipsu (Muszyński 2008)

Minerał bezbarwny lub biały, często zabarwiany z powodu zanieczyszczeń na żółto, brunatno, zielono, czerwonawo, czarno itd. Nierzadko zawiera inkluzje innych minerałów bądź substancji organicznej.
Rysa gipsu na polerowanej płytce porcelanowej jest biała. Połysk szklisty, na płaszczyznach łupliwości perłowy lub jedwabisty.
Łupliwość trójkierunkowa – doskonała wg (010) oraz wyraźna wg (100) i (011). Przełam nierówny, zadziorowaty bądź muszlowy.

02-2-Lupliwosc
Rys. 2. Łupliwość zbliźniaczonego kryształu gipsu,
poddanego zginaniu i ciśnieniu (Tschermak 1900)

Minerał plastyczny, giętki ale niesprężysty. Rozpuszczalny w kwasach oraz w wodzie. W świetle ultrafioletowym wykazuje żółtawą lub niebieskawą fluorescencję.

03-Gips i halit-Lubin

W płytce cienkiej bezbarwny, ujemny relief, niskie barwy interferencyjne (stalowoszare – słomkowożółte). Ukośnie ściemnia światło (Manecki 2008).
Najprawdopodobniej pierwszy minerał zbadany pod mikroskopem w 1695 r. przez Antona van Leeuwenhoeka, holenderskiego przyrodnika-amatora i wynalazcę mikroskopu (Kouřimský 1995).
RTG: 7,56 (10); 4,27 (5), 3,79 (2), 3,06 (6); 2,87 (3); 2,68 (3); 2,08 (1); 1,90 (2)

04-obraz mikroskopowy-1 05-obraz mikroskopowy-2

G. odznacza się dużą różnorodnością postaci (znanych jest około 70). Często kryształy zrastają się bądź przenikają się wzajemnie tworząc zbliźniaczenia /wg. (100), tzw. jaskółcze ogony.
Występuje również w skupieniach zbitych, ziarnistych, grubokrystalicznych, łuskowych, rozetowych, włóknistych i proszkowych. Tworzy kryształy wrosłe, jak i narosłe. Do najbardziej znanych odmian należą: selenit, szpat satynowy, róża gipsowa, alabaster. Szczególną odmianą gipsu jest typ astrachański, tworzący się w wyniku rekrystalizacji drobnokrystalicznego spoiwa gipsowego występującego w skałach okruchowych.

06-Gips-Posądza
Jaskółczy ogon
Poch.: Posądza, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

07-Gips-Lubin
Zbliźniaczone kryształy gipsu
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

SELENIT
Selenitem nazywamy zupełnie czystą, bezbarwną i przeświecającą odmianę gipsu. Nazwa pochodzi od Selene – greckiej bogini księżyca i jest związana z charakterystycznym połyskiem na powierzchni przełamu.
Duże, dobrze wykształcone kryształy selenitu stanowią cenny materiał kolekcjonerski.
W polskim nazewnictwie selenitem określa się również (a nawet przede wszystkim) włóknistą odmianę gipsu.

08-1-Gips-Ruczaj, Kraków 08-2-Gips-Lubin (szyb zachodni)

SZPAT SATYNOWY
Masywne skupienia włóknistych kryształów gipsu określane są terminem szpat satynowy lub kamieniem atłasowym. Jego przeświecająca odmiana może być szlifowana w kopułowate, gładkie kaboszony dla celów ornamentacyjnych bądź do wyrobu taniej biżuterii.

09-Gips włóknisty-Bochnia
Gipsy włókniste
Poch.: Murowianka – Bochnia, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

10-Gips-Ruczaj, Kraków
Szpat satynowy
Poch.: Ruczaj – Kraków, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

RÓŻA GIPSOWA
Rozetowe skupienie gipsu zbudowane z poprzerastanych ze sobą soczewkowych kryształów (brak płaskich ścian), ułożonych na podobieństwo kwiatu. Najbardziej atrakcyjną i znaną odmianą jest róża pustyni o beżowym kolorze i wyjątkowym ułożeniem kryształów. Ze względu na szybką krystalizację w warunkach pustynnych może zawierać znaczne ilości piasku kwarcowego.

11-Róże gipsowe
Róże gipsowe
Po lewej poch. z Posądzy k. Proszowic, po prawej poch. z Sahary
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

12-Gips - Ukraina
Róża gipsowa
Poch.: Krym, Ukraina
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

13-Róża pustyni - Sahara, Tunezja
Róża pustyni
Poch.: Sahara, Tunezja
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

ALABASTER
Drobnokrystaliczna, zbita odmiana gipsu występująca w formie masywnych buł.
Ceniony materiał rzeźbiarski, kamień ozdobny i dekoracyjny.

14-Alabaster - Kraków
Alabaster
Poch.: Wola Duchacka – Kraków, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

G. powstaje głównie jako produkt ewaporacji z wód słonych mórz lub jezior, o temperaturze niższej niż 42oC. Tworzy się również w procesie wietrzenia siarczków występujących w skałach węglanowych, w wyniku działalności ekshalacji wulkanicznych i roztworów termalnych, jako polewy pustynne oraz w wyniku diagenetycznych przemian anhydrytu związanych z uwodnieniem.
Pod wpływem wysokich temperatur może oddawać wodę i przechodzić w anhydryt. Dominujący minerał skał gipsowych i skał gipsowo-anhydrytowych oraz istotny składnik skał solnych.

15-Reakcja
Rys. 3. Reakcja otrzymywania gipsu w procesie wietrzenia pirytu
(przy udziale węglanów i wody)

Współwystępuje przede wszystkim z innymi ewaporatami. Jest pospolity w asocjacjach z halitem i anhydrytem.
Prócz ww., do minerałów towarzyszących należą przede wszystkim: siarka, celestyn, kalcyt, dolomit, aragonit, baryt, kwarc oraz minerały ilaste.

16-Halit+gips - Inowrocław
Kryształy gipsu i halitu
Poch.: Inowrocław, Kujawsko-pomorskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Występowanie na świecie
G. jest minerałem szeroko rozpowszechnionym na całym świecie. Najsłynniejsze wystąpienia znane są z Kanady (Nowy Brunszwik i Nowa Szkocja), Chile (pustynia Atacama), Stanów Zjednoczonych (m.in. Kalifornia, Kolorado, Nowy Meksyk), Meksyku (Chihuahua), Algierii (Sahara), Rosji (Ural, Kaukaz), Francji (Basen Paryski), Włoch (Bolonia, Toskania, Lombardia, Sycylia), Hiszpanii (Saragossa), Szwajcarii (Ehrendingen, Aargau), Niemiec (Eisleben i Förste, Harz; Wiesloch, Badenia, Reinhardsbrunn, Las Turyński) oraz Polski.

16-2-Gips - Maroko
Gips
Poch.: Bou Bekker, Touissit, Maroko
Wielkość: 45 mm
Kolekcja i fotografia: Grzegorz Słowik

Występowanie w Polsce

17-Rozmieszczenie złóż gipsu
Rys. 4. Rozmieszczenie złóż gipsu i anhydrytu na terenie Polski (Chłądzyński 2008)

W utworach miocenu
W Polsce największe kryształy gipsu odsłaniają się w Niecce Nidziańskiej (zapadlisko przedkarpackie, woj. świętokrzyskie). Jest to rozległy obszar mioceńskich utworów gipsonośnych rozciągający się od Kocmyrzowa po Staszów. Zbliźniaczone kryształy – jaskółcze ogony występujące w Dolinie Nidy osiągają pokaźne rozmiary, dochodzące nawet do 3 m długości. Można je podziwiać m.in. w miejscowościach Stawiany, Skorocice, Gacki oraz Chotel Czerwony z rezerwatem przyrody Przęślin, chroniącym stanowiska roślinności stepowej i odsłonięcia gipsów grubokrystalicznych.

18-Gips-Gacki
Kryształy gipsu w Gackach. Karol do skali

19-Leszcze
Kopalnia gipsu Leszcze (rok 2014)

Do złóż gipsu Niecki Nidziańskiej należą:

  • Złoża w dolinie rzeki Nidy:
    – obszar północny: Stawiany, Gartatowice, Borków, Chwałowice, Szaniec,
    – obszar południowy: Bogucice, Gacki, Krzyżanowice, Leszcze, Skorocice, Winiary, Siesławice.
  • Złoża na zachód od Nidy:
    – Rejon Skalbmierza i Działoszyc.

20-Gipsy palisadowe
Gipsy palisadowe w okolicy Pałecznicy

Mioceńskie złoża gipsu występują nie tylko na obszarze Niecki Nidziańskiej ale również w innych rejonach zapadliska przedkarpackiego. Wart uwagi jest rejon krakowski, gdzie gips obecny jest na obszarze m.in. Krakowa (m.in. Ruczaj, Wola Duchacka, Kurdwanów, Swoszowice), Posądzy, Bochni (Murowianka) oraz Wieliczki.

21-Gips włóknisty-Bochnia
Gips włóknisty na Murowiance w Bochni

21-2-Gips-Ruczaj
Kryształy gipsu w iłach mioceńskich na krakowskim Ruczaju

Znane są również wystąpienia gipsu na północny-zachód od Krakowa: w Sławkowie /gips włóknisty (perm)/ oraz w Olkuszu gdzie spotykane były kryształy selenitu wysokiej jakości i przejrzystości.

22-Gips-Sławków
Gips włóknisty
Poch.: Sławków, Małopolskie, Polska
Kol. Muzeum Geologiczne ING PAN Kraków

  • Do pozostałych mioceńskich złóż gipsu należą:
    – pokłady gipsu występującego w rejonie rybnickim (Czernica, Rogów),
    – złoża gipsu na płaskowyżu głubczyckim (Dzierżysław k. Kietrza),
    – złoża na terenie województwa podkarpackiego (Tarnobrzeg, Ropczyce, Siedliska, Broniszów, Łąki Kucharskie, Łopuszka Wielka).

Na szczególną uwagę zasługują okazy gipsu pochodzące z Dobrzynia nad Wisłą (Pojezierze Wielkopolskie), gdzie w obrębie iłów poznańskich występują pięknie wykształcone kryształy (niekiedy tworzące przerosty krzyżowe) oraz owalne konkrecje o wielkości nawet do kilkunastu centymetrów. Równie wartościowe okazy znane są także z Mszczonowa (Mazowieckie), Chodzieży i Starego Dymaczewa (Wielkopolskie).

23-Gips-Dobrzyń
Gips
Poch.: Dobrzyń nad Wisłą, Kujawsko-Pomorskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

23-2-Gips-Dobrzyń

23-2-3-Gips-Dobrzyń 23-2-2-Gips-Dobrzyń 23-2-1-Gips-Dobrzyń

Gips
Poch.: Dobrzyń nad Wisłą, Kujawsko-Pomorskie, Polska
Wielkość: 91x66x64 mm
Kolekcja i fotografia: Grzegorz Słowik

24-Gips-Mszczonów 25-Gips-Mszczonów

26-Gips-Chodzież
Gips
Poch.: Chodzież, Wielkopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

W utworach permu
Polskie okazy najczęściej widywane w muzeach i zbiorach kolekcjonerskich nie pochodzą jednak z utworów miocenu a ze złóż permskich (cechsztyn).
Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy znany jest z pięknych szczotek zbliźniaczonych kryształów, często o zielonych (zabarwionych minerałami miedzi) lub rdzawych barwach (zabarwionych żelazem). Ich źródłem są zakłady górnicze: „Lubin” , „Rudna” i „Polkowice-Sieroszowice”.

27-Gips-Lubin
Gips
Poch.: ZG Lubin, Lubin Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

28-Gips-Lubin
Gips
Poch.: ZG Lubin, Lubin Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Mariola Zając

Do złóż permskich (cechsztyńskich) należą:

  • Pokłady gipsowo-anhydrytowe w Niecce Zewnętrznosudeckiej na Dolnym
    Śląsku:
    – Niecka Lwówecka (Niwnice, Iwiny, Nawojów Śląski, Żarska Wieś),
    – Niecka Grodzicka (Lubichów),
    – Niecka Głogowska (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy),
  • Złoża na obrzeżu Gór Świętokrzyskich (okolice Radoszyc, Tumlina, Rykoszyna),
  • „Czapy gipsowe” – gipsowe i anhydrytowe pasma solne na wale kujawsko-pomorskim (Lubień, Wapno, Góra, Solna, Kłodawa).

29-Gips-Ruda
Gips
Poch.: ZG Rudna, Polkowice, Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Zastosowanie
G. stosowany jest przede wszystkim do produkcji najrozmaitszych materiałów wiążących. Dzięki wypalaniu w temperaturze 300-400oC uzyskuje się gips modelarski (tzw. gips paryski), twardniejący po zmieszaniu z wodą. Powyżej temp. 400oC traci zdolność pochłaniania wody i wykorzystywany jest wówczas do produkcji cementu (gips cementowy) oraz barwników. Jest szeroko stosowany w przemyśle budowlanym, w medycynie /np. unieruchamianie kończyn/ oraz do sporządzania odlewów. Używany do wyrobu nawozów, jako wypełniacz do papieru i w przemyśle tekstylnym. Może być również wykorzystywany do produkcji kwasu siarkowego i siarki.

30-Alabastrowy świecznik
Alabastrowy świecznik w Parafii pw. NMP Królowej Polski w Łopuszce Wielkiej

Gips jest cenionym materiałem rzeźbiarskim i dekoracyjnym.
Bywa również wykorzystywany do wyrobu drobnej galanterii, a także różnych przedmiotów artystycznych i pamiątkarskich.

31-Gips - KWK Ziemowit 32-Gips - Dobrzyń 33-Alabaster - Ruczaj
34-Gips - Ruczaj 35-Gips - Ruczaj 36-2-Gips - Ruczaj
36-1-Gips - Ruczaj 37-Szpat satynowy-Ruczaj 38-Szpat satynowy-Ruczaj
39-Gips - Podgrodzie 40-Gips - Posądza 41-Gips-Dymaczewo
42-Gips - Orzeł Biały, Bytom 43-Gips - Lubin 44-Gips - Lubin

Fotografie gipsu w świetle ultrafioletowym:

01-Gips - Dobrzyń UV 01-Gips - Dobrzyń
02-Gips - Dobrzyń UV 02-Gips - Dobrzyń
03-Gips - Dobrzyń UV 03-Gips - Dobrzyń
04-Gips - Gacki UV 04-Gips - Gacki
05-Gips - Gacki UV 05-Gips - Gacki
06-Róża gipsowa- Gacki UV 06-Róża gipsowa- Gacki
07-Gips - Posądza UV 07-Gips - Posądza
08-Gips - Posądza UV 08-Gips - Posądza

Piotr Zając
http://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

Literatura:

    • Chłądzyński S., 2008: Spoiwa gipsowe w budownictwie. Medium, Warszawa.
    • Heflik W., 1989: Kamienie ozdobne Polski. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.
    • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
    • Maślankiewicz K., 1987: Kamienie szlachetne. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.
    • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
    • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
    • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
    • Tschermak G., 1900: Podręcznik mineralogii. Biblioteka przyrodnicza „Wszechświata”, Warszawa.
    • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
    • http://www.mindat.org.

ANHYDRYT

Anhydryt (eng. Anhydrite, ros. Ангидрит) to pospolity minerał z grupy siarczanów; siarczan wapnia o wzorze CaSO4. Częsty składnik skał solnych w których występuje wraz z gipsem i halitem. Nazwany w 1804 r. przez A. G. Wernera od greckiego άνυδρος („anhydros”) oznaczającego bezwodny, wskazując na przeciwieństwo w stosunku do gipsu czyli uwodnionego siarczanu wapnia.


Anhydryt w halicie
Poch.: Wieliczka, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Tworzy kryształy o pokroju grubotabliczkowym, słupowym, listewkowym. Często bywa zbliźniaczony (skały przekrystalizowane pod wpływem ciśnienia). Najczęściej występuje w formie skupień ziarnistych, zbitych, promienistych i włóknistych.
Bywa bezbarwny, biały, szary, błękitny, czerwonawy, rzadziej brunatny, fioletowy a nawet czarny. Intensywnie niebieska, nodularna odmiana anhydrytu zwana jest Angelitem.


Rys. 1. Pokrój i orientacja optyczna anhydrytu (Muszyński 2008)


Angelit
Poch.: Lima, Peru
Kolekcja i fotografia: Grzegorz Słowik

Anhydryt ma nierówny przełam oraz trójkierunkową łupliwość. Twardość 3-3.5 w skali Mohsa, gęstość 2,98-3,00 g/cm3 – waży niemal dokładnie 3x tyle, co taka sama objętość wody w temperaturze pokojowej. Charakteryzuje się szklistym bądź perłowym połyskiem oraz białą rysą. Jest przeźroczysty do przeświecającego. Kruchy.
Izostrukturalny z ferruccytem.


Anhydryt
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

An. najczęściej krystalizuje w wyniku dehydratyzacji gipsów lub jako produkt odparowania z wody morskiej (ewaporacji). Wytrącanie się anhydrytu z roztworu jest ściśle powiązane z temperaturą i zawartością chlorku sodu w roztworze. Wraz nasyceniem roztworu NaCl i spadkiem temperatury rośnie prawdopodobieństwo krystalizacji anhydrytu (Rys. 2).
Anhydryt może również przechodzić w gips w wyniku przemian diagenetycznych polegających na uwadnianiu. Towarzyszy temu wzrost objętości skały (do 60%), co z kolei przekłada się na zwiększenie ciśnienia oraz uplastyczniania się warstw anhydrytu. Takie plastycznie zafałdowane żyły i warstwy anhydrytu zwane są trzewiowcem (eng. Bowel stone) ze względu na wygląd przypominający trzewia.


Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Małopolskie, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego PIG-PIB – Warszawa


Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając


Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Małopolskie, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego Instytutu Nauk Geologicznych UJ – Kraków 

An. również jest znany jako minerał hydrotermalny niskich temperatur oraz produkt ekshalacji wulkanicznych, głównie solfatar.
Współwystępuje z gipsem, minerałami skał solnych, illitem, kwarcem, kalcytem.


Rys.2. Powstawanie anhydrytu lub gipsu w zależności od zawartości NaCl
i temperatury roztworu
(Książkiewicz 1968)

Anhydrytem nazywana jest również monomineralna skała zbudowana z minerału anhydrytu (podrzędnie: gips, kalcyt, halit). Jest nietrwała w warunkach powierzchniowych. Najpospolitszą petrograficzną odmianą tej skały jest tzw. anhydryt lity o często makroskopowo widocznym warstwowaniu. Znany również, szczególnie z utworów miocenu Podkarpacia jest anhydryt konkrecyjny zwany nodularnym, występujący w formie kulistych bądź sferolitycznych form. Jego geneza związana jest z wtórną migracją solanek w słabo zdiagenezowanych osadach (Pawlikowski 2008).



Anhydryt nodularny in situ. Kopalnia Bochnia

An. ma głównie zastosowanie w budownictwie (posadzki, tynki, płyty okładzinowe) oraz w przemyśle chemicznym (produkcja kwasu siarkowego i (NH₄)₂SO₄ ), papierniczym (wypełniacz), wiertnictwie (dodatek do płuczki) a także jako środek suszący. Czasami bywa stosowany jako kamień ozdobny, najczęściej szlifowany w formie kaboszonu.


Anhydryt gruzłowy
Poch.: Wola Różaniecka, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego PIG-PIB – Warszawa

Występuje pospolicie w wielu rejonach Ziemi. Jedne z najbardziej znanych miejsc jego występowania to Naica (Meksyk), Salzburg, Innsbruck (Austria), Hannower, Stassfurt (Niemcy), Bancroft, Ontario (Kanada), Vaud (Szwajcaria), Luizjana, Nowy Meksyk, Dakota Południowa, Teksas (USA).
W Polsce znany przede wszystkim z mioceńskich utworów przedpola Karpat (Bochnia, Wieliczka, Barycz), a także LGOM (Lubin, Rudna, Sieroszowice, Polkowice), na Pogórzu Kaczawskim (Niwnice) i w obrębie cechsztyńskich wysadów solnych na Kujawach (Inowrocław, Kłodawa, Wapno).

Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego PAN – Kraków

Piotr Zając
realgarblog.com

Literatura:

  • Książkiewicz M., 1968: Geologia dynamiczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
  • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
  • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
  • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
  • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
  • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
  • www.mindat.org.

PLAGIOKLAZY – czyli nieco „koloru” na fragment grupy skaleni

Zainspirowany nieco zdjęciami kolegi, postanowiłem coś dodać od siebie
(w końcu…😉). Również skusiłem się na plagioklazy, ponieważ czasem ciężko oderwać od nich wzrok, szczególnie w słoneczne dni. Zdjęcia może nie tak dobre jak Bartka czy Pieczara ale parę ciekawszych okazów chyba udało mi się zebrać 😉

Plagioklazy to trójskośne minerały z gromady glinokrzemianów zaliczane do grupy skaleni. Nazwa wywodzi się z greki: plagios – ukośny oraz klao/klan – łamię/łamać, a wiąże się kątem pomiędzy płaszczyznami łupliwości tych minerałów, która jest mniejsza od 90°.  Plagioklazy to roztwór stały (kryształy mieszane) pomiędzy albitem (NaAlSi3O8) a anortytem (CaAl2Si2O8). Minerały te tworzą nieciągły szereg izomorficzny o ogólnym wzorze – (Na,Ca)Al(Si,Al)Si2O8. Umownie zostały podzielone ze względu na stosunek Ab-An na poszczególne odmiany:

-albit (Ab100An – Ab90An10) i jego odmiany: oligoklaz (Ab90An10 – Ab70An30), andezyn (Ab70An30 – Ab50An50),

-anortyt (AbAn100 – Ab10An90) i jego odmiany: bytownit (Ab10An90 – Ab30An70), labrador (Ab30An70 – Ab50An50).

Poza składem chemicznym różnią się niektórymi właściwościami optycznymi oraz gęstością, która waha się w granicach 2,61 – 2,76 g/cm3.

Plagioklazy stosowane są w przemyśle ceramicznym, mają również znaczenie naukowe np. do określania warunków oraz stopnia metamorfizmu a także wykorzystywane są jako kamienie ozdobne (odmiany cechujące wyjątkowe efekty optyczne np. labradoryzacja).

Występowanie tych minerałów jest związane głównie ze skałami magmowymi oraz metamorficznymi np. gnejsy czy metasomatyczne albityty (stanowiące źródło wielu rzadkich i cennych pierwiastków), rzadko w skałach osadowych (m. in. arkozy). Przeważnie spotyka się je w skałach zasadowych np. anortozyty i gabra (odmiany o przewadze cząsteczki anortytowej), ale także obojętnych np. sjenity i kwaśnych np. granitoidy, ryolit, trachity. Albit często pojawia się w pegmatytach  gdzie może  występować w postaci dobrze wykształconych kryształów (również jako przezroczysty cleavelandyt) czy skałach alkalicznych jak syenity nefelinowe. Albit spotyka się również w żyłach typu alpejskiego.

Kilka plagioklazów z mojej kolekcji:

ALBIT, mikroklin i stilbit-(Ca) – Wekom II, Kostrza, Strzegom-Sobótka, Dolny Śląsk, Polska, 65 mm

Epitaksjalne zrosty przezroczystych kryształów CLEAVELANDYTU (ALBIT) na kryształach mikroklinu – Strzegom, Dolny Śląsk, Polska; szerokość kadru 47 mm

Spessartyn na ALBICIE z CLEAVELANDYTEM – Wushan Spessartine Mine, Tongbei, Fujian, Chiny; 58 mm

OLIGOKLAZ z centralnej partii żyły pegmatytu w Koźmicach na Dolnym Śląsku (oligoklaz stwierdzony na podstawie XRD) – 110 mm

OLIGOKLAZ (kamień słoneczny) – Tamil Nadu, Indie; 18 mm

OLIGOKLAZ (kamień słoneczny) – Uluguru Mts, Morogoro, Tanzania; 45 mm

OLIGOKLAZ (kamień słoneczny) – Uluguru Mts, Morogoro, Tanzania; 60 mm

LABRADOR – Dobryń, Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 73 mm

LABRADOR – Dobryń, Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 55 mm

LABRADOR – Dobryń, Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 95 mm

LABRADOR – Dobryń, Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 78 mm

LABRADOR – Dobryń, Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 40 mm

LABRADOR – Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 76 mm

LABRADOR – Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; ciekawa dwukolorowa labradoryzacja, kryształ 41 mm

LABRADOR – Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; 71 mm, doskonale widoczne bliźniaki polisyntetyczne w iryzującym krysztale

LABRADOR – Wołyń, Zhytomyr, Ukraina; duży (135 mm) zbliźniaczony kryształ o strefowej iryzacji w anortozycie, całość 225×220 mm

LABRADOR – Norcross, Tulear, Madagaskar; 80 mm

LABRADOR – Norcross, Tulear, Madagaskar; 94 mm, okazy labradoru z iryzacją
o pełnej palecie barw zwane są SPEKTROLITAMI
(najsłynniejsze pochodzą z Ylämaa w Finlandii)

LABRADOR – Norcross, Tulear, Madagaskar; 93 mm

Na koniec warto wspomnieć o występowaniu plagioklazów na terenie Polski.  Występują wielu rodzajach skał magmowych i metamorficznych szczególnie na terenie Dolnego Śląska.

Albit – tworzy pięknie wykształcone kryształy o długości do kilku centymetrów w druzach pegmatytów masywu Strzegom-Sobótka a także w obrębie granitu karkonoskiego (np w okolicach Jeleniej Góry i Szklarskiej Poręby). Ponadto znaleźć go można w pegmatytach strzelińskich, Górach Sowich oraz Tatrach,

Oligoklaz – spotykany w pegmatytach dolnośląskich i Górach Sowich,

Andezyn – spotykany w skałach magmowych i metamorficznych Dolnego Śląska (np. w skarnach w Gębczycach) oraz andezytach Pienin,

Labrador – jest jednym z głównych składników gabr z Woliborza i Bożkowa koło Nowej Rudy. Znajdowany jest też w okolicach Sobótki (Ślęża).  Jednak największe ilości występują na znacznych głębokościach w okolicach Suwałk w postaci masywów anortozytowych (kryształy do 10 cm). Okazy wykazujące labradoryzacje pochodzą z Woliborza i masywów anortozytowych,

Bytownit – znajdowany w  gabrach (np. w okolicach Nowej Rudy) i trzeciorzedowych bazaltach na Dolnych Śląsku jak również w krystalicznym podłożu NE Polski,

Anortyt – podobnie jak labrador i bytownit znajdowany jest w gabrach okolic Nowej Rudy oraz anortozytach okolic Suwałk. Ponadto kryształki ok 1 mm stwierdzono w skarnach Gór Izerskich.

Źródła:

-Żaba, J. 2006. Ilustrowana Encyklopedia Skał i Minerałów, Videograf II, Katowice, wydanie II,
-www.mindat.org

Grzegorz Słowik

HALIT

Halit (eng. Halite, ros. Галит) jest minerałem z grupy halogenków; chlorek sodu o wzorze NaCl.

Halit 01 REALGAR
Okaz halitu prezentowany na XVII Lwóweckim Lecie Agatowym. Kol. Spirifer.

Znany już od starożytności.
W Baryczy k. Krakowa znane jest miejsce eksploatacji halitu (soli) metodą warzelniczą datowane na ok. 3500 r. p. n. e. Również liczne wzmianki o soli można znaleźć w dziełach przyrodników i filozofów starożytnych, m.in. Pliniusz Starszy (23-79 n.e. – zginął podczas erupcji Wezuwiusza) wymienia metody pozyskiwania halitu przez odparowanie wody morskiej lub solanek (Kouřimský 1995).
Nazwa halitu pochodzi od połączenia dwóch greckich słów: halos (sól, morze, słony) oraz lithos (skała, kamień). W przeszłości wykorzystywany przede wszystkim ze względu na jego właściwości konserwujące oraz słony smak. Często stanowił rarytas dostępny jedynie dla nielicznych. Do dziś jest ważnym przedmiotem handlu i artykułem w znacznym stopniu niezbędnym dla człowieka.

Halit 03 REALGAR
Stalaktyty solne w Kopalni Soli Wieliczka

Cechami charakterystycznymi halitu są jego słony smak oraz zdolność do rozpuszczania się w wodzie (dzięki czemu używamy go w kuchni). Bywa higroskopijny a także sprawia wrażenie wilgotnego w dotyku.
Jest ewaporatem – powstaje w wyniku odparowania i krystalizacji ze słonych wód morskich lub jezior w klimacie gorącym i/lub suchym. Bywa również produktem ekshalacji wulkanicznych.
Często towarzyszą mu minerały takie jak: gips, anhydryt, sylwin, karnalit, polihalit, kizeryt, siarka rodzima czy minerały ilaste (illit, kaolinit).
Monomineralną skałę zbudowaną z minerału halitu (do około 99,1 % NaCl) nazywamy solą kamienną (Halityt).

Halit 02 REALGAR
Regularne kryształy halitu
Poch.: Kryształowa grota, Wieliczka, Małopolskie, Polska
Okaz Muzeum Geologicznego PAN w Krakowie

Tworzy kryształy regularne (postać sześcianu), rzadziej ośmiościanu i dwunastościanu rombowego. Często są to kryształy szkieletowe. Występuje w postaci skupień ziarnistych, zbitych a także włóknistych i naciekowych.
Posiada białą rysę, szklisty lub matowy połysk i trójkierunkową łupliwość. Jego twardość to 2 w skali Mohsa. Jest izostrukturalny z galeną.

Halit 05 REALGAR
Halit włóknisty, tzw. „Włosy św. Kingi”
Poch.: Wieliczka, Małopolskie, Polska

Halit 06 REALGAR
Halit włóknisty w znacznym powiększeniu. Włosy wielkości 7 mm
Poch.: Wieliczka, Małopolskie, Polska

Czysty chemicznie halit jest bezbarwny.
Odmiany różnokolorowe są skutkiem zawartości domieszek innych pierwiastków (zielony, czerwony), minerałów ilastych (szary) lub zaburzeń w obrębie sieci krystalicznej (niebieski, fioletowy).

Halit 04 REALGAR
Halit niebieski
Poch.: Kłodawa, Wielkopolskie, Polska
Barwa spowodowana defektami sieci krystalicznej w wyniku
naturalnego promieniowania radioaktywnego

Halit 07 REALGAR
Halit czerwony
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Barwa spowodowana związkami żelaza

Halit 08 REALGAR
Halit zielony
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Barwa spowodowana związkami miedzi

Chlorek sodu wykorzystuje się głównie w przemyśle spożywczym. Używany jest także w przemyśle chemicznym, szklarskim i ceramicznym, a idealnie wykształcone kryształy są stosowane do budowy aparatury pomiarowej oraz w optyce. Ma zastosowanie również w medycynie m.in. przy sporządzaniu roztworu fizjologicznego oraz w inhalacjach i kąpielach solankowych.

Głównymi producentami soli kamiennej są Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Niemcy.
Pozyskiwany jest przede wszystkim ze złóż lądowych oraz w mniejszym stopniu metodami tradycyjnymi po przez odparowywanie z wód morskich (np. Nin, Chorwacja).

W Polsce halit występuje w mioceńskich osadach zapadliska przedkarpackiego (Wieliczka, Bochnia, Barycz), na monoklinie przedsudeckiej (LGOM), w utworach cechsztyńskich na Kujawach (m.in. Kłodawa, Inowrocław, Wapno, Łubień) oraz w rejonie Pucka.

Halit 09 REALGAR
Wykwity solne – halit kalafiorowaty krystalizujący na stropie w Kopalni Soli Wieliczka

Halit 10 REALGAR
Stalaktyty solne w Kopalni Soli Wieliczka

Halit 11 REALGAR
Sól zabarwiona związkami żelaza w Kopalni Soli Wieliczka

Przykładowe okazy halitu (grafika powiększa się po kliknięciu w miniaturkę):

Halit TAB01 Halit TAB02 Halit TAB03
Halit TAB04 Halit TAB05 Halit TAB06
Halit TAB07 Halit TAB08 Halit TAB09
Halit TAB10 Halit TAB11 Halit TAB12
Halit TAB13 Halit TAB14 Halit TAB15
Halit TAB16 Halit TAB17 Halit TAB18
Halit TAB19 Halit TAB20 Halit TAB21
Halit TAB22 Halit TAB25 Halit TAB24

Halit krystalizuje w wyniku ewaporacji czyli odparowania ze słonej wody.
Dzięki temu procesowi bez problemu sami możemy wyhodować kryształy soli w domowym zaciszu o czym wie najprawdopodobniej każdy uczeń szkoły podstawowej.
Niestety wyhodowanie dobrze wykształconych kryształów halitu które godne byłyby umieszczenia w kolekcji jest już zajęciem znacznie trudniejszym, wymagającym czasu i cierpliwości.
Podobnie jak w przypadku hodowli chalkantytu podstawą jest przygotowanie odpowiednio klarownego, przesyconego roztworu.

Halit hodowlany
Kryształy halitu – okaz hodowlany

Zachęcam tutaj do eksperymentowania – metodą prób i błędów można uzyskać zaskakująco dobre efekty. Poniżej przedstawiam kilka cennych rad dzięki którym udało mi się wyhodować moje okazy:

  • Warto posłużyć się odpowiednio dużym naczyniem w którym zmieścimy więcej roztworu (np. akwarium).
  • Kryształy muszą mieć odpowiednią powierzchnię na której mogą narastać. Dobrze sprawdzają się porowate skały lub antropogeny (np. żużel). Estetycznie wygląda również drzewo pokryte kryształami. Pamiętajmy jednak by je odpowiednio umieścić w roztworze (np. obciążyć by nie pływało po powierzchni solanki a w niej, bliżej dna).
  • Chcąc uzupełnić solankę wykonujemy to w sposób jak najmniej zaburzający właściwy roztwór. Najlepszym rozwiązaniem jest powolne dodawanie roztworu np. poprzez kroplówkę. Oba roztwory muszą mieć podobną temperaturę.
  • Poprzez zmianę temperatury solanki możemy uzyskać zonalność kryształów.
  • Dzięki krystalizacji termicznej można uzyskać drobne „igiełkowe” kryształy halitu. Pamiętać należy jednak o pełnej szczelności pojemnika oraz jednolitej, niezmieniającej się, wysokiej temperaturze roztworu (ciągłe podgrzewanie).
  • Halit zielono zabarwiony możemy uzyskać poprzez dodanie chociażby chalkantytu (chlorkowy kompleks miedzi).
  • Duże kryształy halitu można uzyskać dodając do roztworu NH4NO3.

Poniżej przykłady halitu wyhodowanego w warunkach domowych:

HH01 HH02
HH03 HH04
HH05 HH06
HH08 HH07

Halit 12 REALGAR

 

Piotr Zając
http://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

Literatura:

    • Żaba J. Ilustrowana Encyklopedia Skał i Minerałów. Videograf II, Katowice 2010
    • Szełęg E. Atlas Minerałów i Skał. Część 1. Pascal, Bielsko-Biała 2010
    • Kouřimský J. Ilustrowana Encyklopedia Minerały i Skały. Delta, Warszawa 1995
    • Błaszkowski K. O szlachetnych kryształach. Nasza Księgarnia, Warszawa 1987

 

HALOTRYCHIT

Halotrychit (eng. Halotrichite, ros. галотрихит) to rzadki minerał grupy siarczanów; uwodniony siarczan żelaza i glinu o wzorze FeAl2(SO4)4 x 22H2O.
Najbardziej rozpowszechniony w przyrodzie ałun potasowy.

DSCF6979

Jego nazwa pochodzi z greckiego hals (sól) i trichos (włosy) nawiązując do włóknistego wykształcenia tego minerału (z łac. halotrichum – sól włóknista).
Krystalizuje w formie włosków i włókien, igiełek i słupków. Najczęściej tworzy skupienia skorupowe, nerkowe i kuliste, a także nagromadzenia ziemiste i pylaste. Jest bardzo kruchy i delikatny. Charakteryzuje się jedwabistym lub szklistym połyskiem i białą rysą. Jego twardość to 2 w skali Mohsa, gęstość 1,9 g/cm3.
Ma barwę białą, żółtą lub zielonkawą. Czasem bywa bezbarwny.

DSCF6978
DSCF1734

H.  powstaje w procesie tzw. „kwitnięcia” siarczków, czyli utleniania, rozkładu chemicznego pirytu lub markasytu. Jest spotykany w węglach kamiennych i brunatnych (o wysokiej zawartości siarczków) oraz skałach ilastych i niektórych złożach kruszcowych. Może się również tworzyć w wyniku ekshalacji wulkanicznych.
Ma jedynie wartość kolekcjonerską (nie ma zastosowania w przemyśle).
Dobrze wykształcone kryształy są rzadko spotykane ze względu na delikatne wykształcenie tego minerału. Wymaga on także specjalnego traktowania – ulega rozpuszczeniu przy kontakcie z wodą (najlepiej przechowywać go w zamkniętym pudełku).

DSCF1736

Główne złoża halotrychitu występują w USA, Niemczech, Słowacji, Iranie i Chile.
W Polsce spotykany w Rudkach k. Nowej Słupi, Wieściszowicach i Dobrzyniu nad Wisłą.

halotrychit
DSCF1735
DSCF1737

Piotr Zając
http://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

 

GALENA

Galena jest minerałem siarczkowym, siarczek ołowiu o wzorze PbS.

Galena, kalcyt - Jaworznia (1)
Galena, kalcyt
Poch.: Jaworznia k. Kielc, Polska
Rozmiar okazu: 8 cm × 6 cm
Największy kryształ galeny: 3 mm

Jest to podstawowa ruda ołowiu (czasem też srebra) zawierająca w swoim składzie około 86% Pb i do 1% Ag.
Wykorzystywana była już w starożytności ze względu na łatwość w pozyskiwaniu
z galeny ołowiu. Używali jej Rzymianie, Babilończycy czy Egipcjanie.
W Polsce dawniej nazywano galenę „srebrzanką”, wskazując na domieszki srebra w jej składzie.
Nazwa „galena” oznacza z łaciny siarczek ołowiu.

Galena sfaleryt - Trzebinia (1)
Galena, sfaleryt
Poch.: ZG Trzebionka, Polska

Minerał kruchy, miękki i ciężki (twardość 3 w skali Mohsa, gęstość ok. 7,5 g/cm3).
Tworzy kryształy sześcio i ośmiościenne (oraz kombinacje) o barwie jasnoszarej metalicznej i ciemnoszarej z odcieniami niebieskimi. Rysę posiada szarą a połysk metaliczny. Łupliwość: doskonała trójkierunkowa, kostkowa.
Tworzy skupienia zbite, ziarniste, nerkowate, wypryśnięcia, kuliste itd.

Galena - Laskowa (2)
Galena
Poch.: Laskowa, Kostomłoty Drugie, Polska

G. jest pospolitym minerałem powstającym w wyniku procesów hydrotermalnych genetycznie związanych z działalnością magmową.
Minerał żył kruszców polimetalicznych, często współwystępuje ze sfalerytem (ZnS – ruda cynku), wurcytem, markasytem i pirytem, hemimorfitem, smithsonitem, barytem i fluorytem.
Jako podstawowa ruda ołowiu posiada szerokie zastosowanie w produkcji osłon materiałów promieniotwórczych, stopów, farb, akumulatorów, kabli, baterii, amunicji  oraz w petrochemii i przemyśle szklarskim.

Galena - Paryż
Galena
Poch.: Paryż k. Krzeszowic, Polska

Największe złoża galeny znajdują się w USA (Joplin, Coeur d’Alene, Leadville i. in.), Austrii (Bleiberg), Australii (Broken Hill), Meksyku (Santa Eulalia), Kosowie (Trepça) itd.
W Polsce posiadamy również duże złoża tej rudy, szczególnie w rejonie śląsko-krakowskim (śląsko-krakowskie złoża cynku i ołowiu: Olkusz, Trzebinia, Bytom, Piekary śląskie, Tarnowskie Góry). Występuje również w rejonie Kielc (Kostomłoty Drugie, Karczówka, Kadzielnia), w Tatrach (Ornak) oraz w wielu miejscach na Dolnym Śląsku (Miedzianka, Ciechanowice, Stanisławów, Lutynia, Kletno itd.).

Galena
Galena
Poch.: Trepça, Kosowo

CHALCEDON

Chalcedon jest krzemianem, skrytokrystaliczną odmianą kwarcu o wzorze SiO2
W literaturze można znaleźć informacje, iż budują go mikrowłókna kwarcu ułożone pasmowo lub promieniście. Nowe badania wykazały jednak, że prócz kwarcu buduje go również inny minerał krzemianowy – mogánit.


Chalcedon w czercie
Poch.: Mydlniki, Kraków, Małopolskie, Polska


Chalcedon
Poch.: Nowy Kościół, Dolnośląskie, Polska

Nazwa chalcedonu pochodzi od miasta Chalcedon (Kalkidoy) w pobliżu Stambułu.
Był on znany już w starożytności, wykonywano z niego wiele przedmiotów użytkowych
a także ozdoby i biżuterię.


Chalcedon
Poch.: Kötelesmező, Marmarosz, Rumunia


Chalcedon
Poch.: Sidi Rahal, Maroko


Chalcedon
Poch.: Posądza k. Proszowic, Małopolskie, Polska

Chalcedon jest minerałem bardzo pospolitym.
Tworzy m.in. skupienia skrytokrystaliczne, zbite, sferolityczne i naciekowe.
Występuje również w wielu różnych odmianach takich jak: agat, onyks, chryzopraz, karneol, sard, plazma, heliotrop, krzemień itd.
Najbardziej znaną i rozpoznawalną odmianą jest agat – odmiana charakteryzująca się obecnością warstw chalcedonu o różnych barwach.


Agat w porfirze kwarcowym
Poch.: Nowy Kościół, Dolnośląskie, Polska


Krzemień pasiasty
Poch.: Sródborze, Świętokrzyskie, Polska


Chryzopraz
Poch.: Szklary, Dolnośląskie, Polska


Agat
Poch.: Bierkowice, Dolnośląskie, Polska
Rozmiar okazu: 7,8 cm x 4,4 cm


Agat
Poch.: Sokola nad Nysą Małą, Dolnośląskie, Polska


Agat
Poch.: Maroko

Twardość chalcedonu to 6,5 w skali Mohsa, gęstość około 2,6 g/cm3.
Połysk jest tłusty lub szklisty, rysa biała.

Chalcedon powstaje przede wszystkim w wylewnych skałach wulkanicznych (paleobazalty; migdałowce) gdzie wypełnia pustki i pęcherze gazowe podczas stygnięcia lawy. Tworzy się również w skalach osadowych, metamorficznych oraz w wyniku procesów hydrotermalnych.
Może być wynikiem przekrystalizowania opalu oraz często stanowi spoiwo dla wielu skał okruchowych.

Chalcedon
Poch.: Szklary, Dolnośląskie, Polska


Chalcedon
Poch.: Szklary, Dolnośląskie, Polska
Rozmiar druzy: 3 cm

Największe złoża chalcedonu występują na obszarze Brazylii (Rio Grande do Sul), Urugwaju oraz Indii (Dekan).
W Polsce dobrej jakości okazy znane są przede wszystkim z Sudetów (m.in. Lubiechowa, Nowy Kościół, Płuczki Górne). Spotykane są również w Małopolsce (Regulice, Rudno).
Chalcedon stanowi główny składnik chalcedonitów (Inowłódź).


Chalcedon in situ
Poch.: Okolice Skarðsheidi, Islandia
Autor fot.: Mikołaj Stanisław Dunikowski


Chalcedon


Agat żyłowy
Poch.: Teliatko, Dobšiná, Słowacja


Krzemień jurajski wypełniony kryształami kwarcu
Poch.: Jaskinia Jasna, Zakrzówek, Kraków, Małopolskie, Polska

Piotr Zając
realgarblog.com

Literatura:

  • Książkiewicz M., 1968: Geologia dynamiczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
  • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
  • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
  • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
  • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
  • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
  • www.mindat.org.

BARYT

Baryt to minerał z grupy siarczanów; siarczan baru o wzorze BaSO4


Kryształy barytu na goethycie
Poch.: Stanisławów, Dolnośląskie, Polska
Rozmiar okazu: 64 mm x 52 mm x 43 mm
Największy kryształ barytu o wymiarach: 7 mm × 4 mm

Cechą charakterystyczną barytu jest jego duży ciężar spowodowany wysoką gęstością (około 4,5 g/cm3 zbliżoną do niektórych rud żelaza (hematyt, magnetyt). Jego nazwa nawiązuje właśnie do wysokiej wagi – z greckiego barys oznacza ciężki.
Rysa barytu jest biała, jego twardość to 3-3,5 w skali Mohsa.
Odznacza się białą barwą oraz bywa różnie zabarwiany domieszkami innych pierwiastków (odcienie żółte, czerwone, zielone, niebieskie, brązowe).
Ma połysk metaliczny (w niektórych płaszczyznach perłowy) oraz łupliwość doskonałą.

Kryształy barytu na goethycie
Poch.: Stanisławów, Dolnośląskie, Polska
Rozmiar okazu: 64 mm x 52 mm x 43 mm
Największy kryształ barytu o wymiarach: 7 mm × 4 mm

Tworzy kryształy o pokroju płaskotabliczkowym, słupkowym lub izometrycznym. Występuje również w skupieniach zbitych, ziarnistych, kostkowych, blaszkowych, naciekowych, kulistych, nerkowatych włóknistych, promienistych, wachlarzowych oraz w formie tzw. róż barytowych.



Baryt
Poch.: Jebel Ouichane, Sagangane, Nador, Oriental, Maroko

Najczęściej występuje w żyłach kruszcowych z rudami siarczkowymi Ag, Zn i Pb.
Może krystalizować również w wyniku procesów hydrotermalnych.
Stanowi ważne źródło otrzymywania pierwiastka baru.


Baryt pokryty kryształami siarki
Poch.: Machów, Podkarpackie, Polska

B. wykorzystywany jest głównie w przemyśle chemicznym.
Stosuje się go do produkcji farb barowych, glazury oraz do produkcji papieru (jako wypełniacz). Wykorzystuje się go również w przemyśle szklarskim a nawet w medycynie (materiał barwiący). Z przemysłowego punktu widzenia najbardziej przydatne są zbite i masywne skupienia barytu.
Najważniejszym producentem barytu są Stany Zjednoczone, Niemcy oraz Wielka Brytania.


Baryt
Poch.: Jebel Ouichane, Sagangane, Nador, Oriental, Maroko

W Polsce baryt występuje przede wszystkim na Dolnym Śląsku (Stanisławów, Boguszów, Lubin), w Górach Świętokrzyskich (Zachełmie, Chęciny), w zapadlisku przedkarpackim (Swoszowice, Posądza, Machów) oraz w Tatrach.


Baryt
Poch.: Jebel Ouichane, Sagangane, Nador, Oriental, Maroko


Baryt
Poch.: Baia-Sprie, Felsobanya, Rumunia


Baryt
Poch.: St. Gertraudi, Austria


Baryt z hematytem
Poch.: Wilcza, Dolnośląskie, Polska


Galena w barycie
Poch.: Stanisławów, Dolnośląskie, Polska


Baryt
Poch.: Stanisławów, Dolnośląskie, Polska


Baryt z psylomelanem
Poch.: Stanisławów, Dolnośląskie, Polska


Stanisławów „kraina barytowych wzgórz”

Piotr Zając
realgarblog.com


Literatura:

  • Książkiewicz M., 1968: Geologia dynamiczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
  • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
  • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
  • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
  • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
  • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
  • www.mindat.org.

AURYPIGMENT

Aurypigment (eng. Orpiment, ros. Аурипигмент) to rzadki minerał siarczkowy; siarczek arsenu o wzorze As2S3


Aurypigment
Poch.: Jiepaiyu, Shimen, Chiny

Aurypigment znany był już w starożytności. Jego nazwa pochodzi od łacińskich słów aurum i pigmentum co oznacza złoty barwnik. Szeroko wykorzystywany był w malarstwie właśnie jako barwnik (co często miało znaczny wpływ na zdrowie malarzy).

A. jest rudą arsenu którego zawartość dochodzi do 61%.
Zwykle występuje w skupieniach zbitych, nerkowatych, groniastych, naciekowych i w postaci nalotów. Tworzy kryształy słupkowe, często zbliźniaczone. Ładnie wykształcone kryształy są bardzo rzadkie.
Charakteryzuje się żółtą barwą, złocistą bądź pomarańczowożółtą. Ma niską twardość: 1.5-2 w skali Mohsa, oraz gęstość 3.4 g/cm3. Posiada połysk perłowy, tłusty lub jedwabisty oraz żółtą rysę. Ma doskonałą, wyraźną, dwukierunkową łupliwość.


Aurypigment
Poch.: Jiepaiyu, Shimen, Chiny

A. jest minerałem powstającym w wyniku niskotemperaturowych procesów hydrotermalnych. Może być produktem ekshalacji wulkanicznych oraz krystalizować jako wtórny minerał po realgarze. Często zawiera domieszki rtęci, antymonu, selenu, wanadu czy germanu (Żaba 2003). Najczęściej współwystępuje z realgarem, cynobrem, dolomitem, antymonitem i sfalerytem.

Najczęściej stosowany jest w garbarstwie, w przemyśle chemicznym oraz przy produkcji farb. Bywa otrzymywany syntetycznie m.in. pod nazwą „królewskiej żółci”.


Aurypigment z barytem
Poch.: Quiruvilca Mine, La Libertad, Peru

Największe złoża aurypigmentu to: Cavnic, Baia Sprie (Rumunia), Djulamerk (Turcja), Allchar (Grecja), Minkiula (Syberia).
W Polsce występuje przede wszystkim w rejonie Łuski Bystrego (okolice Baligrodu – Bieszczady) w utworach fliszu karpackiego.


Aurypigment, realgar, baryt (?)
Poch.: ZG Gruby-Rabe, Baligród, Podkarpackie, Polska
Rozmiar okazu: 5 cm


ZG Gruby-Rabe

Piotr Zając
realgarblog.com

Literatura:

  • Książkiewicz M., 1968: Geologia dynamiczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
  • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
  • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
  • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
  • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
  • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
  • www.mindat.org.

Sfaleryt

Sfaleryt (eng. Sphalerite, ros. Сфалерит) to minerał siarczkowy, siarczek cynku o wzorze ZnS.

Nazwa sfaleryt pochodzi od greckiego sphaleros oznaczającego podstępny, niepewny, zwodniczy. Została ona nadana przez Ernsta Friedricha Glockera w 1847 roku z powodu podobieństwa sfalerytu do galeny w wyniku czego mylono ze sobą oba te minerały. Wcześniej jednak, w 1546 roku został on nazwany blendą przez niemieckiego badacza Georga Agricolę (Bauera). Jeszcze do połowy XIX wieku; do czasu opracowania metalurgicznej przeróbki cynku minerał ten traktowano jako zanieczyszczenie komplikujące proces metalurgiczny rud ołowiu. Jako rudę cynku uznano sfaleryt dopiero w XVIII wieku. Odkrycia tego dokonał szwedzki chemik Georg Brandt. Wcześniej uważany był mylnie za kruszec srebra.

Sfaleryt jest pospolitym minerałem będącym wraz z wurcytem jedną z dwóch polimorficznych odmian siarczku cynku. Tworzy często zbliźniaczone czworościenne kryształy (tetraedry) lub dwunastościany rombowe i kombinacje. Na ogół odznacza się charakterystycznym dla tego minerału prążkowaniem. Występuje w formie skupień ziarnistych, masywnych, nerkowatych, skorupowych, pylastych, naciekowych i wypryśnięć. Posiada zróżnicowany połysk:  diamentowy, tłusty, półmetaliczny, żywiczny, a nawet szklisty i matowy. Bywa zarówno nieprzezroczysty jak i przezroczysty. Jest kruchy. Twardość  3.5-4 w skali Mohsa, gęstość 3.5-4.2 g/cm3. Łupliwość doskonała wg (110), przełam muszlowy bądź nierówny. Barwa sfalerytu zwykle jest brązowa do czarnego, rzadziej żółta, bądź bezbarwna.

Znanych jest wiele odmian sfalerytu, wydzielonych ze względu na wykształcenie czy charakterystyczną barwę. Do najbardziej znanych należą: blenda cynkowa (koncentryczne skupienia sfalerytu, markasytu, galeny, wurcytu), cleiofan (sfaleryt bezbarwny), blenda rubinowa (domieszki żelaza, czerwony bądź pomarańczowy), marmatyt (zielony do czarnego o dużej zawartości żelaza), blenda karmelowa (żółty bądź brunatny).

S. najczęściej powstaje w wyniku procesów hydrotermalnych. Spotykany jest w żyłach kruszcowych, a także wśród skał osadowych w środowiskach redukcyjnych. Tworzy się również w skutek przeobrażeń kontaktowych i regionalnych. Należy do najczęściej spotykanych siarczków. Współwystępuje z galeną, wurcytem, markasytem, pirytem, chalkopirytem, pirotynem, siarkosolami Pb, barytem i kalcytem.

S. jest główną rudą cynku (ok. 67% Zn), rzadziej srebra, kadmu, indu, galu. Posiada szerokie zastosowanie, m.in. przy produkcji stopów, odlewów, produkcji farb, środków ochrony roślin i farmaceutycznych. Bywa wykorzystywany w jubilerstwie.

Najpiękniejsze okazy sfalerytu znane są z Hiszpanii (Picos de los Europas), Meksyku (Cananea, Sonora), USA (Franklin, Sussex), Kanady (Bruce), Australii (Broken Hill) i in. W Polsce szeroko rozpowszechniony kruszec triasowych złóż cynku i ołowiu rejonu śląsko-krakowskiego (Olkusz, Trzebinia, Bytom, Piekary Śląskie). Występuje również w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka, Kostomłoty, Kowala, Kielce), na Dolnym Śląsku (Stanisławów, Radzimowice, Szklarska Poręba, Złoty Stok, LGOM – wśród łupków miedzionośnych), a także w spękaniach częstochowskich sferostyderytów.

Sfaleryt 01 TS
Marmatyt z białym rodochrozytem
Poch.: Trepča Stan Terg, Kosowo

Sfaleryt 02 TS
Sfaleryt z galeną
Poch.: ZG Trzebionka, Trzebinia

Sfaleryt 03 TS
Sfaleryt (żółty), Galena, Kwarc
Poch.: Septemvri, Madan, Bułgaria

Sfaleryt 04 TS
Blenda cynkowa
Poch.: Pomorzany, Olkusz