KOPALNIA W POSĄDZY – Zapomniane dziedzictwo siarkowe

UWAGA! Wszelkie informacje zawarte na stronie służą jedynie celom dydaktycznym. Wchodzenie do sztolni grozi śmiercią.

Kopalnia siarki w Posądzy zlokalizowana jest 26 km na północny-wschód od Krakowa, w kierunku Proszowic.
Znajduje się ona na niewielkim wzgórzu porośniętym lasem zwanym Patrolnią.

Las Patrolnia

Polskie złoża siarki występują w utworach miocenu na obrzeżeniu zapadliska przedkarpackiego. Można je zaliczyć do grupy złóż monoklinalnych oraz w strukturach zrębowych.
Rejon złoża w Posądzy znajduje się w płaskiej strukturze antyklinalnej, w której strefa osiowa ma przebieg NW-SE. Struktura ta obcięta jest dwoma uskokami podłużnymi zlokalizowanymi w pobliżu złoża. Wapienie siarkonośne występują w sąsiedztwie uskoku w NE (północno wschodnim) skrzydle antykliny, na głębokości od 6-12 m.
Ich miąższość dochodzi do 10 m.

Złoża siarki w prowincji przedkarpackiej (Gutman, Kwiecień 1992)

Cechą charakterystyczną tych utworów jest występowanie siarki w spękaniach
je przecinających. Wapienie siarkonośne powstały w wyniku przeobrażenia skał gipsowych na drodze redukcji siarczanów, przy udziale bakterii beztlenowych zwanych siarkowymi.

Gniazdo siarki rodzimej

Kryształ siarki o żółto-zielonej barwie


Kulisty kryształ siarki w towarzystwie białego kwarcu.
Kryształ siarki wielkości 1 cm


Siarkowy urobek

Historię złoża w Posądzy można podzielić na pięć etapów.
W pierwszym etapie (w dawnych czasach) eksploatacja tyczyła wapienia i zbitych gipsów.


Dawne kamieniołomy w Koniuszy

Kolejno odkryto złoże (najprawdopodobniej przypadkowo w XIX wieku)
i uruchomiono pod koniec 1915 roku austriacką wojskową kopalnię siarki w Posądzy. Dostęp do złoża otwarto upadową i trzema szybami zlokalizowanymi około wierzchołka wzgórza. w późniejszym czasie wykonano sztolnię otwierającą dostęp do złoża od strony południowej, oraz dwie inne sztolnie założone bardziej na zachód. Całkowita długość podziemnych korytarzy wynosiła ok 1500 m. Produkcja kopalni dochodziła do 27 ton siarki miesięcznie.
Po przejęciu zakładu przez Państwo Polskie kopalnię zlikwidowano – wejście do sztolni, większe komory, szyby i upadową zawalono.

W roku 1929 złożem zainteresował się prof. A. Bolewski z krakowskiej Akademii Górniczo-Hutniczej. Wykonano szereg prac dokumentacyjno-badawczych, otwarto nawet dostęp do części zachowanych wyrobisk dawnej kopalni. Niestety badania wykazały, że niewielkie złoże w Posądzy zostało w przeważającej części już wyeksploatowane. Produkcja nie została wznowiona a kopalnia porzucona.


Plan dawnej kopalni siarki (Bolewski 1935)

Od tego czasu obserwuje się wciąż postępujące deformacje powierzchni związane z płytką eksploatacją złóż siarki. Las Patrolnia pokryty jest systemem niecek i lejów zapadliskowych.

System niecek, lejów i rowów zapadliskowych (http://maps.geoportal.gov.pl/)

Drzewa zwalone do leja zapadliskowego

Aktualny stan podziemnych wyrobisk:

Pozostałości drewnianej obudowy

Podziemne wyrobiska są zasypane jednak ich bardzo niewielka cześć jest możliwa do eksploracji. Niestety nie polecam takiej wycieczki – istnieje duże zagrożenie spowodowane postępującymi obrywami ścian i stropu (chodzi się praktycznie po częściowo zwalonym stropie).

MINERAŁY ZŁOŻA W POSĄDZY

Oprócz obecnej w mioceńskich wapieniach siarki, można znaleźć także szereg minerałów towarzyszących złożu:

CELESTYN
Przypuszczalnie obok dobrze wykształconych kryształów siarki, najbardziej pożądany przez kolekcjonerów minerał posądzkiego złoża. Tworzy drobne, maksymalnie kilku centymetrowe, bezbarwne lub mlecznobiałe kryształy. Najczęściej występuję w towarzystwie kalcytu i kwarcu wewnątrz kawern.

Zbadałem trzy próbki celestynu z Posądzy o różnej budowie morfologicznej typowej dla złóż siarki rodzimej:

CELESTYN PRYZMATYCZNY Z PRZEWAGĄ SŁUPA
Jest to typ genetycznie najmłodszy, właściwy większości złóż siarki.


Celestyn pryzmatyczny. Kryształ wielkości 8 mm

Rentgenogram celestynu pryzmatycznego

CELESTYN PRZEJŚCIOWY
Spotykany w wapieniach i dolomitach oraz żyłach kruszcowych.
Starszy od pryzmatycznego.

Celestyn przejściowy

Rentgenogram celestynu przejściowego

CELESTYN TABLICOWATY
Najstarszy. Znany z żył kruszcowych jak i skał osadowych.


Celestyn tablicowaty na kryształach kalcytu

Rentgenogram celestynu tablicowatego

BARYTOCELESTYN
Kryształy mieszane barytu i celestynu.

Barytocelestyn

BARYT 
Kryształy o charakterystycznym tabliczkowym pokroju.

Baryt

CHALCEDON
Występuje jako groniaste naskorupienia na wapieniach. Spotykane w Posądzy okazy najczęściej są barwy brunatnej, białej lub bezbarwne. Znacznie rzadziej można natrafić na okazy chalcedonu o jasno błękitnym zabarwieniu.
Krzemionka koagulowała z roztworu pod wpływem kwaśnych produktów powstałych w związku z genezą siarki.


Chalcedon

Groniaste agregaty chalcedonu posądzkiego w znacznym przybliżeniu

Chalcedon o błękitnej barwie

KALCYT 
Najczęściej spotykany w formie polew, niekiedy wraz z kwarcem i celestynem. Tworzy bardzo drobne, maksymalnie kilkumilimetrowe kryształy wypełniające wnętrza pustek i kawern. W świetle UV wykazuje piękną różową barwę.

Część druzy wypełnionej kalcytem

Kalcyt i celestyn w świetle UV

KWARC
Podobnie jak kalcyt, występuje w formie polew wypełniających kawerny w wapieniach. Najliczniej pokrywa wapienne powierzchnie tworząc tzw. polewy.


Kwarc na powierzchni mioceńskiego wapienia

Kwarc – tzw. polewy, in situ


Kwarc – część tzw. polewy 

PIRYT / MARKASYT
Zwykle rozproszony w wapieniach.
Dotychczas udało się znaleźć tylko kilka okazów rozpoznawalnych makroskopowo, choć niewątpliwie jak podaje prof. Bolewski większe nagromadzenia występują.

Piryt / markasyt

GIPS 
Najliczniej spotykane kryształy występują w formie zbliźniaczeń, tzw. jaskółczych ogonów. Często o widocznej zonalnej budowie. Również bez większych trudności natrafić można na agregaty zrośniętych kryształów, tzw. róże gipsowe.
Wewnątrz kryształów może być obecna siarka krystaliczna oraz materia organiczną. Kryształy przeważnie bywają zażelazione. Obecnie największe spotykane kryształy gipsu mają kilkadziesiąt centymetrów, jednak w literaturze z początku XX wieku, opisywane są kilkumetrowe kryształy gipsu, licznie występujące w rejonie posądzkiego złoża.


Jaskółczy ogon 


Gips z widocznym rdzawymi zabarwieniem spowodowanym przez tlenki żelaza

Gips posądzki w świetle naturalnym (z lewej) i w świetle UV (z prawej)


Jaskółczy ogon z dużą ilością materii organicznej.
Okaz znajduje się w muzeum geologicznym WGGIOŚ AGH (s.29)

Kopalnia siarki w Posądzy to ważna pozycja na mapie górnictwa polskiego.
Była to jedna z najprężniej działających w pierwszej połowie XX wieku kopalni siarki oraz najpóźniej zamkniętą i zarazem ostatnią podziemną kopalnią siarki w Polsce.
Miejsce to jest bardzo ciekawe ze względu na swój bogaty rys historyczny oraz liczne geologiczne walory naukowe.
Tym bardziej mam nadzieję, iż nie zginie ona w mrokach pamięci, wraz z upływającym czasem i postępującym niszczeniem tego wspaniałego miejsca.


Mieszkaniec posądzkiej sztolni

Piotr Zając

Artykuł (w pierwszej wersji) powstał w oparciu o mój temat Barbórkowy, wygłoszony na 53 Sesji Studenckich Kół Naukowych Pionu Górniczego AGH.
Opiekunem tematu był dr hab. inż. Maciej Manecki, prof. AGH.

Literatura:

  • Bolewski A., 1935. O złożu siarki w Posądzy. Spraw. Państw. Inst. Geol., t.8, z.3, 205-303.
  • Preidl W., Wójcik A.J., 2008. Kopalnia w Posądzy – ważny epizod górnictwa siarkowego w Polsce. Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury PWR, t.1.
  • Preidl W., 2008. Kopalnia w Posądzy – wpływ płytkiej eksploatacji złóż siarki na deformacje powierzchni. Zeszyty naukowe Politechniki Śląskiej, z.283.
  • Łaszkiewicz A., 1956. Siarka i celestyn z Tarnobrzega i Szydłowa. Archiwum mineralogiczne., t.20, z.2, 95-120
  • Gutman E., Kwiecień K., 1992. Polska siarka. Zakład Wydawniczo-Usługowy Adam Konieczny, Warszawa.
  • Gaweł A., Muszyński M., 1996. Tablice do identyfikacji minerałów metodą rentgenograficzną. Wydawnictwa AGH, Kraków.
  • Morawiecki A., Domaszewska T., 1956. O celestynie z Czarków nad Nidą, Archiwum mineralogiczne., t.20, z.2, 121-160
  • Ślizowski K., Nieć M. & Lankof L., 2000. Surowce mineralne Polski. Surowce chemiczne. Siarka. Wydawnictwo Instytutu Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Kraków.
  • http://karnet.up.wroc.pl/~weber/rodzime.htm/
  • http://maps.geoportal.gov.pl/
  • http://maps.google.pl/

RUCZAJ – Kraków na gipsie budowany

Galeria

Ta galeria zawiera 25 zdjęć.

Ruczaj jest krakowskim osiedlem w Dzielnicy VIII Dębniki, znajdującym się na południowy-zachód od centrum Miasta. Osiedle niczym nie wyróżniające się na tle pozostałych nowych krakowskich osiedli, jednak pod względem geologicznym wyjątkowe. W jego najbardziej wysuniętej części; w okolicach kampusu UJ … Czytaj dalej

ALABASTER

Alabaster (eng. Alabaster, de. Alabastrit) jest drobnokrystaliczną odmianą gipsu o wzorze CaSO4 x 2H2O (skała monomineralna).
Ceniony materiał rzeźbiarski, kamień ozdobny i dekoracyjny.


Alabaster
Poch.: Ruczaj, Kraków, Małopolskie, Polska
Rozmiar okazu: 20 cm x 17,5 cm

Nazwa alabaster (Alabastrites lithos – kamień alabastrowy) pochodzi od egipskiego miasta Alabastros, gdzie kamień ten był eksploatowany w starożytności na potrzeby budowlane, rzeźbiarskie a nawet kosmetyczne (kosmetyki wygładzające i rozjaśniające skórę).

A. najczęściej spotykany jest w formie zbitych i masywnych buł. Często budują je różne generacje gipsu o różnym stopniu krystalizacji. Barwa alabastru jest najczęściej biała lub przeźroczysta; bywa również zabarwiany przez różne domieszki, tworząc skupienia o barwie czerwonej, szarej, żółtej, pomarańczowej a nawet niebieskiej. Posiada wszystkie cechy analogiczne do minerału z którego jest zbudowany (twardość, gęstość itd.).


Alabaster
Poch.: Ruczaj, Kraków, Małopolskie, Polska
Rozmiar okazu: 20 cm x 17,5 cm

Alabaster będąc odmianą gipsu powstaje w wyniku specyficznych procesów ewaporacji – (końcowe etapy ewaporacji) z luźnego mułu gipsowego wypełniającego puste przestrzenie po rozpuszczających się kryształach halitu.

Z alabastru wykonuje się różne przedmioty użytkowe i ozdobne. Tworzy się z niego wazy, wazony, szkatułki, puchary, popielnice, tacki, świeczniki, amfory oraz figury, rzeźby i posągi. Używany jest również jako kamień okładzinowy.
Nazwa alabaster często bywa błędnie używana w stosunku do innych skał używanych w rzeźbiarstwie. Mianem alabastru określa się również skały węglanowe o wysokich walorach estetycznych (bogate w kalcyt). Niekiedy nawet miesza się różne nazwy skał z alabastrem by nadać danemu surowcowi rzeźbiarskiemu wyższej wartości (np. alabaster onyx).


Alabaster
Poch.: Łopuszka Wielka, Podkarpackie, Polska

Główne złoża alabastru występują we Włoszech, Chinach, Bolonii, Rosji, USA, Meksyku i Kazachstanie. W Polsce znany jest z Łopuszki Wielkiej (Podkarpacie), Niwnic (Sudety) oraz okolic Krakowa.


Alabaster
Poch.: Wola Duchacka, Kraków, Małopolskie, Polska


Alabaster
Poch.: Łopuszka Wielka, Podkarpackie, Polska

Piotr Zając
realgarblog.com

Literatura:

  • Książkiewicz M., 1968: Geologia dynamiczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
  • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
  • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
  • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
  • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
  • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
  • www.mindat.org.