ŁOM KARMELICKI – kamieniołom Karmelicka Góra
Łom karmelicki znajduje się we wsi Dębnik, w województwie małopolskim. Jest to lokalizacja świetnie znana studentom kierunku Górnictwo i Geologia na Akademii Górniczo-Hutniczej; za moich studenckich czasów lokalizacja stanowiła wstęp do tzw. podkrakowskich praktyk, gdzie stawialiśmy swoje pierwsze kroki w terenie. Łomik jest zlokalizowany na północny wschód od Krzeszowic, w rejonie wsi Dębnik i warto go odwiedzić chociażby z uwagi na ciekawe formacje skalne i bogaty rys historyczny.
Łom Karmelicki – kamieniołom Karmelicka Góra. Stan na wrzesień 2019 roku
O marmurze który marmurem nie jest
Nie można mówić o łomie karmelitów nie wspominając o „marmurze” dębnickim. W tym wypadku marmur powinno się pisać z cudzysłowem, ponieważ z petrograficznego punktu widzenia jest to tak naprawdę wapień, określany marmurem ze względu na jego ozdobny charakter. Nie jest to jednak powszechnie uznawany błąd, a raczej przymrużenie oka z uwagi na historyczne stosowanie tej nazwy – wapień dębnicki przez wieki zwany był marmurem, więc nie ma się to co dziwić nad określaniem skały osadowej jakby była metamorficzną.
„Marmur” dębnicki stanowi osad środkowo-dewoński (żywet) i razem z dolomitem ze Zbrzy tworzą grupę najstarszych skał regionu krakowskiego. „Marmur” odznacza się wyjątkową czarną barwą oraz zdolnością do osiągania pięknego czarnego, matowego, a zarazem „ciepłego” połysku na wypolerowanej powierzchni. Czerń skały wynika z obecności rozproszonego, bardzo drobnoziarnistego – i częściowo przetworzonego na siarkowodór – pirytu. Na ciemnych odcieniach się jednak nie kończy bo posiada ona szereg odmian kolorystycznych, ujawniających się na wygładzonej powierzchni: od barwy czarnej, przez nieco jaśniejsze aż do popielatej. Kolorystyczne zróżnicowanie „marmuru” dębnickiego jest związane głównie z obecnością tzw. „struktury bulastej, gruzłowatej lub falistej, powstałej w czasie wczesnej diagenezy w wyniku selektywnej lityfikacji i częściowego rozproszenia węglanu wapnia pod wpływem ciśnienia wyżejległych osadów (Rajchel 2005 po Bednarczyk & Hoffmann 1989).
Pierwsze wzmianki o eksploatacji „marmuru” dębnickiego pochodzą z XV wieku. Natknął się na nie w roku 1415 Mikołaj Klauskezinger, poszukujący kruszców ołowiu. Wspominał o nich w „Commentariolus de Sarmatia” (1442 r.) norymberski historyk Hartman Schaedel (Górecki, Sermet 2007). Przez wieki z tej niezwykle popularnej skały wykonywano m.in. portale, posadzki, stelle, tablice pamiątkowe i epitafijne, schody, a nawet całe ołtarze, chrzcielnice czy trumny i sarkofagi. Nie ma chyba w Krakowie kościoła czy klasztoru pozbawionego elementów wystroju z tego marmuru, a im starszy obiekt tym więcej zastosowań (Rajchel 2005). „Marmur” dębnicki możemy podziwiać np. w Katedrze Wawelskiej i Kościele Mariackim w Krakowie, Klasztorze w Czernej, na Jasnej Górze w Częstochowie czy w Zamku Królewskim w Warszawie. Po za granicami Kraju odnajdziemy go chociażby w Katedrze św. Stefana w Wiedniu (ołtarz), w Salzburgu, Frankfurcie nad Menem, Kijowie czy Lwowie.
Jeszcze przed stu laty w rejonie Dębnika znajdowało się kilka kamieniołomów tej popularnej skały: „Łom karmelicki (Karmelicka Góra)”, „Siwa Góra”, „Czarna”, „Cekierowa Góra”, „Marmury Lochowe” oraz niewielki, wysunięty ku północnemu zachodowi, leżący przy drodze do Paczółtowic „Łom Tumidalskiego”. Najnowszy z kamieniołomów, „Nowy Dębnik” zakończył eksploatację pod koniec ubiegłego stulecia.
Do łomu karmelickiego zdarza mi się czasem wpaść z uwagi na sentyment do tego miejsca. Zwyczajnie lubię ten kamieniołom, miło się na niego patrzy – jest malowniczy i przyjemny dla oka. Ponad to, marzy mi się ładny okaz kalcytu z tego kultowego miejsca.
Terra rossa – luźny, rdzawo-czerwony osad będący produktem wietrzenia skał węglanowych. Zbudowany jest głównie z minerałów ilastych oraz wodorotlenków i tlenków żelaza
W górnych partiach zachodniej ściany kamieniołomu obecna jest strefa paleokrasu – studnie, pęknięcia i szczeliny w dębnickich „marmurach” wypełnione są przez rdzawo-czerwony materiał typu „terra rossa”. Jest to produktu wietrzenia skał węglanowych, jakie miało miejsce w permie, triasie i jurze dolnej (254-175 mln lat temu)(Słomka, et al 2006).
