Niedawno bardzo dużą popularnością cieszył się serial „Ołowiane dzieci”, obrazujący skutki działalności hutnictwa ołowiu w Hucie Szopienice. Skąd jednak huta metali nieżelaznych na kojarzonym głównie z węglem kamiennym Górnym Śląsku? Odpowiedzią jest wielowiekowe górnictwo kruszców.

Złoże typu Missisipy Valley (MVT)

Hutnictwo nie bez powodu rozwija się bardziej tam, gdzie znajdują się złoża węgla, a nie rud metali. W sercu Górnego Śląska ma jednak miejsce specyficzna sytuacja – niemal współwystępowanie rud cynku/ołowiu oraz węgla. Cynko- i ołowionośne dolomity znajdują się w rejonie Śląsko-Krakowskim, w północnym i wschodnim obrzeżeniu Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. W budujących monoklinę skałach węglanowych pochodzących z dewonu oraz triasu. Monoklina, wzdłuż strefy tektonicznej Kraków-Lubliniec, jest poprzecinana orogenicznymi nieciągłościami. Stanowiły one drogę migracji zmineralizowanych roztworów, które wzbogaciły skały osadowe głównie w siarczki żelaza, ołowiu oraz cynku. To największe na świecie złoże typu Missisipy Valley. Retorycznie tylko zapytam, dlaczego nie jest nazwane Cracov-Silesian Deposit Type?

Hałdy kopalni Orzeł Biały – Bleischarley

Najbliższym wspominanej Hucie Szopienice złożem jest „Orzeł Biały” w Bytomiu. Złoże było eksploatowane na przestrzeni XIX i XX wieku kilkoma kopalniami. Było złożem płytki, zalegającym <100 m ppt o zmiennej miąższości, od 2-12 m. Eksploatacja i przeróbka kruszców pozostawiła po sobie ogromne hałdy skały płonnej, w której ciągle można znaleźć „coś dla siebie”. Hałdy przy granicy Piekar Śląskich i Bytomia (w Brzezinach Śląskich), rekultywowane w ciągu ostatnich lat, ciągle zawierają interesujące kolekcjonersko minerały – nie tylko galenę i sfaleryt.

Hałdy po Orle białym obfitują w blendę skorupową (cynkową), niestety warunki atmosferyczne powodują jej powszechne utlenianie i chemiczne wietrzenie. Ponad to znaleźć można również piryt, markasyt, ale także dolomit i … gips – jako wtórny minerał powstający jako efekt uboczny wietrzenia siarczków w otoczeniu węglanów. W XX-leciu międzywojennym rozbudowano kopalnie zamieniając się w Zakład Górniczo-Hutniczy „Orzeł Biały”. Po hucie również w okolicy można odnaleźć hałdy szlaki pohutniczej, a tam, przy odrobinie szczęścia m.in. cynkit.

Z końcem 2020 roku, likwidacja kopalni Pomorzany w Olkuszu zakończyło się liczące blisko tysiąc lat górnictwo ołowiu i cynku w Polsce. Z kilkudziesięciu hut metali nieżelaznych działających w obszarze Górnego Śląska w ciągu ostatnich dwustu lat, działa obecnie już tylko jeden – Miasteczko Śląskie S.A. Jest to jednak zakład już o zupełnie innej technologii przerobu, spełniający rygorystyczne regulacje środowiskowe.

Wyprawy na hałdy w latach 2014-15

Hałdy po kopalni Orzeł Biały od lat przyciągają kolekcjonerów minerałów. Nie tylko z uwagi na blendy skorupowe (cynkowe), ale również inne minerały, współwystępujące w złożu. Poniżej zamieszczam fotorelację z wypraw, które miały miejsce w latach 2014 i 2015, wraz z opisem znalezionych okazów. Być może poniższe zestawienie będzie pomocne dla tych, którzy dopiero zaczynają przygodę z tą lokalizacją.

Jak już wcześniej wspominaliśmy, w wyniku wietrzenia siarczki obecne na hałdach, np. sfaleryt czy markasyt utleniają się i rozpadają. Pojawiają się wtedy minerały wtórne związane ze strefami ich utleniania. Wśród tych, chyba najbardziej interesująco wygląda greenockit, siarczek kadmu o intensywnej żółtej i/lub zielonej barwie.

Minerały rud Zn-Pb można oglądać nie tylko na hałdach w Bytomiu, ale również w Muzeum Geologii Złóż im. Czesława Poborskiego Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Na blogu opublikowana jest obszerna relacja z wystawy „Blask srebra w cieniu węgla”, do której link znajdziecie tutaj. 

Jeden z najpiękniejszych okazów bytomskiej galeny na wystawie Muzeum Geologii Złóż „Blask srebra w cieniu węgla„.

Na koniec wspomniany wcześniej cynkit z kolekcji Piotra Zająca. Okazy tego typu pochodzą z hałd szlaki pohutniczej.

Radosław Mółka i Piotr Zając
realgarblog.com