Mineralogia to nauka starsza niż chemia, jednak bywa traktowana nieco „po macoszemu”. Tymczasem, tak jak chemia ma swoją komisję IUPAC, tak stowarzyszenie IMA (International Mineralogical Association) dokładnie i precyzyjnie podaje zasady nazewnictwa, a i systematyki. Zasady te uformowali Nickel i Mandarino, już w 1978 roku (a więc prawie 50 lat temu!). Najważniejsza z nich to zachowanie oryginalności pisowni rdzenia. Elementem nazw gatunkowych są niekiedy przyrostki (tzw. modyfikator Levinsona) – wprowadzone już w 1966 roku, następnie modyfikowane m.in. przez Passaglię i Gottardi’ego w 1973 i później Bayliss’a i Levinsona w 1988 r. Ba, istnieje nawet oficjalna lista skrótów nazw minerałów (Warr 2021). Jak widać, mineralogia to nauka żywa, zmieniająca się, a to wszystko w celu porządkowania, które ma także za zadanie ułatwienie porównywania gatunków minerałów, szczególnie w obrębie ich grup (np. analogi). Tymczasem, zarówno w literaturze naukowej, popularnonaukowej, jak i szeroko pojętym internecie notorycznie spotykamy się z błędnymi określeniami, nierzadko ignorującymi w/w zasady.

Choć istnieje w historii polskiej mineralogii „kilka” prób ustalenia tzw. polskiego nazewnictwa minerałów, trudno doszukiwać się tam sensu i konsekwencji (albo np. poprawnej transliteracji greki)… Szczególnie irytujące są próby spolszczania nazw, na siłę, przy złamaniu w/w zasad. Można to podsumować pytaniami: czy piszemy Escherichia coli, czy też Eszerichia koli? Dlaczego w niektórych przypadkach stosuje się w nazewnictwie naukowym oryginalną łacinę i grekę, a tutaj miałoby być inaczej?

Jak zatem poprawnie nazywać minerały?

Poza dosłownie kilkoma przykładami faktycznie sprawiającymi trudność – np. ang. carbonatecyanotrichite (najlepiej tłumaczony na carbonatumcyanotrichit) – sprawa jest dość prosta. Oto kilka przykładów:

• •  goethyt (nie „getyt”) – bo idąc za zasadą zachowania oryginalności rdzenia, adresujemy Johanna Wolfganga van GOETHEgo, a nie „GETE”go;
  • cristobalit (nie „krystobalit”) – wszak w hiszpańskim litera „k” praktycznie w ogóle nie występuje;
  • cordieryt (nie „kordieryt„) – bo nazwisko oryginalne to Cordier (a nie „Kordier”);
  • thoryt (nie „toryt”), gdyż wg zasad transliteracji greki literę THeta zapisuje się jako…th;
  • jeremejewit – bo zasady transliteracji (a i transkrypcji) jęz. rosyjskiego także są znane i łatwo dostępne dla każdego;
  • giuşcăit – bo chyba szanujemy Rumunów 😉
  • kenorożdestwenskajait-(Zn) – to ~najbardziej skomplikowana nazwa minerału (przynajmniej na chwilę obecną; „keno” = wakans elektronowy; „-(Zn)” to modyfikator Levinsona);
  • iwaniukit-Cu – zaraz zaraz, to jak to w końcu jest, z nawiasami czy bez?! Spokojnie – nawiasy używamy tylko wtedy gdy dany pierwiastek tworzy sieć krystaliczną a nie – jak tutaj – rezyduje w jej lukach.

Pójdźmy jeszcze w drugą stronę…

Czy IMA jest nieomylna? Oczywiście, że nie. Taki np. cristobalit w zasadzie powinien być zapisywany jako cristóbalit; poprawne nazwy to także skłodowskit, polkowicyt i morozewiczyt, nie zaś „sklodowskit”, „polkovicyt” i „morozeviczyt”; a także piławit-(Y) (nie zaś „pilawit-(Y)”). Cóż, nikt nie jest nieomylny…

Łukasz Kruszewski
Dostosowanie i publikacja na blogu: Piotr Zając
realgarblog.com

Na fotografii głównej, tzw. „obrazku wyróżniającym” pseudomorfozy goethytu po pirycie z kopalni Zalas. Agregaty wielkości około 2 mm. Kol. P. Zając