Pieniński Pas Skałkowy to niewielka (wąska na kilka-kilkanaście kilometrów), silnie zaburzona jednostka tektoniczna, ciągnąca się od Wiednia po Ukrainę. Jest pochodną zaciśnięcia wąskiego kredowego i jurajskiego morza, części ówczesnego oceanu Tetyda w trakcie orogenezy alpejskiej. Nie tylko serią uskoków, ale i wyraźną zmianą litologii rozdziela krystaliczne Karpaty wewnętrzne od fliszowych Karpat zewnętrznych.

Skały PPS pojawiają się jedynie na pograniczu polsko-słowackim, obejmując Pieniny (Spiskie, Czorsztyńskie, Właściwe oraz największe z nich – Małe). To rejon o świetnych walorach turystycznych, odwiedzany przez tysiące turystów rocznie. W czasie ostatnich dni wakacji, na pewno wielu z Was zawita w te strony.

Geologiczne osobliwości Pienin

Planując wycieczki po okolicy, każdy miłośnik geologii znajdzie w Pieninach coś dla siebie. Poniżej zamieszczamy listę kilku miejsc, w których można znaleźć geologiczne osobliwości. Są tu ciekawe odsłonięcia, minerały i skamieniałości, ale też piękne widoki. To przestrzeń, w której walory dydaktyczne łączą się z estetyką krajobrazu. Właśnie dlatego tak bardzo cenimy Pieniński Pas Skałkowy.

Jarmuta

Na północno-wschodnich stokach górującej nad Szczawnicą i Szlachtową Jarmuty znajdują się dwie niewielkie sztolnie. W rejonie Jarmuty w przeszłości prowadzono prace górnicze związane z mineralizacją kruszcową, towarzyszącą andezytom. Po kilku latach robót i wybudowaniu towarzyszącej infrastruktury, ruda okazała się niskiej wartości. Sztolnie, pośród gęstych zarośli Jarmuty, są nie tylko trudne do odnalezienia, ale także niedostępne turystycznie; wejścia zostały zakratowane. Same sztolnie znajdują się jednak na mapach – łatwo je odszukać, wędrując nad wyraz urokliwymi ścieżkami Małych Pienin.

Pieniński Pas Skałkowy Geologiczne osobliwości Pienin — Góra Jarmuta od zachodniej strony. Widok z Palenicy.

Kamieniołom Malinów pod Jarmutą

Na północnym zboczu Jarmuty, bezpośrednio nad boiskiem piłkarskim KS Jarmuta Szczawnica, znajduje się dawny kamieniołom andezytów skaleniowo-amfibolitowych. W obrębie silnie zwietrzałych andezytów licznie występują żyły kalcytowe, niekiedy o kilkucentymetrowej miąższości, nierzadko tworzące szczotki krystaliczne. Niektóre z okazów wykazują intensywną białą barwę w świetle UV.

kamieniołom malinów — Kamieniołom Malinów w Szlachtowej. 2009 rok.

Kamieniołom Snozka w Kluszkowcach

Dawny kamieniołom na Górze Wdżar, założony w wychodni andezytów. Występowanie tutaj andezytów związane jest bezpośrednio z ruchami orogenicznymi, które seriami uskoków i nieciągłości doprowadziły do aktywności magmowej na małą skalę. Wdżar jest przykładem intruzji magmowej, która została odsłonięta w wyniku procesów wietrzenia i erozji skał otaczających [1](z jednej strony fliszu, z drugiej PPS).

snozka kamieniołom — Kamieniołom Snozka w Kluszkowcach. 2021 rok.

Minerały Wdżaru

W tamtejszych andezytach można znaleźć charakterystyczne dla tej skały kryształy piroksenów oraz amfiboli. Niektóre dość dużych rozmiarów, przekraczające nawet kilka centymetrów. Choć to rzadkość, zdarzają się także zbliźniaczenia krzyżowe tych minerałów. Ciekawostką jest występowanie w obrębie andezytów minerału z grupy zeolitu – chabazytu, jak również kryształów granatu (andradyt-spessartyn) obecnych na kontakcie z wapieniami.

augit wdżar — Andezyt pieniński z krzyżowo zbliźniaczonymi fenokryształami, najprawdopodobniej augitu. Taki prawie staurolit… z dużym wskazaniem na prawie 🙂 Okazy znalezione w czerwcu 2020 roku.

Antecedentny przełom Dunajca

Pieniński Przełom Dunajca jest jednym z najpiękniejszych przełomów rzecznych w Europie. Głęboki na ponad 300 m przełom, wcina się w wapienne skały, nad którymi górują malownicze szczyty Sokolicy i Trzech Koron. Krajobraz ten można podziwiać w trakcie spływu Dunajcem lub z poprowadzonej po słowackiej stronie Drogi Pienińskiej pomiędzy Szczawnicą a Czerwonym Klasztorem. Spływ Dunajcem należy do najbardziej znanych atrakcji Pienin i stanowi doskonałą okazję do obserwacji budowy geologicznej regionu.

osobliwości pienin — Litografia przedstawiająca spływ Dunajcem (Zieleniewicz 1869).

Szczególną wartość naukową przełomu podkreśla jego antecedentny charakter. Dunajec zachował swój bieg podczas wypiętrzania się górotworu, stopniowo pogłębiając dolinę. Obecnie jego genezę wiąże się również z budową tektoniczną Pienin, procesami erozyjnymi, jak również ruchami masowymi.

Rezerwat przyrody Biała Woda w Jaworkach

Rezerwat położony na wschód od Jaworek, w dolinie Białej Wody i Brysztańskiego Potoku. Głównym elementem rezerwatu jest wąwóz wycięty w skałach jury i kredy sukcesji czorsztyńskiej [2], z czego na szczególną uwagę zasługują zbudowane z fragmentów szkieletów liliowców białe wapienie krynoidowe. Wąwóz Biała Woda w Jaworkach stanowi reprezentatywny przykład budowy geologicznej regionu, przez co jest licznie odwiedzany przez grupy studentów chcących odbyć praktyki terenowe z zakresu nauk o Ziemi.

rezerwat biała woda — Rezerwat przyrody Biała Woda w Jaworkach.

Bazaltowy olistolit w Rezerwacie Biała Woda

Bazaltowa skałka ma podobną genezę do andezytów z Kluszkowców. Tym razem jednak, jest to skała wylewna, nie będąca ostańcem. Została „przywleczona” w to miejsce w trakcie orogenezy i pogrążona w innych skałach. Głaz wielkości kilku m³ jest nieoczekiwaną perełką pośród fliszu. To ciekawostka geologiczna, którą można spotkać spacerując szlakiem z Jaworek w kierunku Beskidu Sądeckiego.

biała woda bazaltowa skałka — Bazaltowa skałka. 2021 rok.

W obrębie bazaltu budującego olistolit licznie występują pęcherzyki pogazowe. Niektóre z nich są wypełnione przez kalcyt, minerały z grupy zeolitów oraz piryt. Mówimy jednak tutaj o ledwo dostrzegalnych okiem minerałach; migdały najczęściej dochodzą rozmiarem do 1 cm. Trzeba też dodać, że Bazaltowa Skałka stanowi pomnik przyrody, więc należy się powstrzymać od szukania tutaj minerałów.

Wąwóz Homole w Jaworkach

Wycięty w skałach przez potok Kamionka, malowniczy wąwóz znajduje się około 6 km na wschód od Szczawnicy. Woda płynąc serią krzyżujących się uskoków wyżłobiła bardzo urokliwy wąwóz. Wprawne oko zauważy pewien schemat ułożenia ścian. Można obserwować tutaj skały sukcesji czorsztyńskiej, osadzające się na grzbiecie czorsztyńskim. W ścianach wąwozu licznie występują białe i białoróżowe jurajskie wapienie krynoidowe zbudowane z fragmentów szkieletów liliowców. Na szczególną uwagę zasługują również leżące bezpośrednio na wapieniach krynoidowych czerwone wapienie bulaste z facji Ammonitico Rosso z bogatą fauną amonitową. W profilu szczególnie widoczne są radiolaryty, krzemionkowe skały zbudowane z mikroskopijnych szkieletów promienic – radiolarii.

Zamek Czorsztyn i Zamkowa Góra

Ruiny średniowiecznego zamku nad Jeziorem Czorsztyńskim na lewym brzegu doliny Dunajca. Znajduje się on na skale zwanej Zamkową Górą (588 m n.p.m.), zbudowanej z utworów sukcesji czorsztyńskiej, m.in. czerwonego wapienia krynoidowego (2002 Wałęga i inn). Wapień ten budzi zainteresowanie wielu pokoleń geologów, a opisy i przedstawiające go ilustracje można odnaleźć w licznych podręcznikach do geologii.

Równie ciekawe są mury wzniesionej 700 lat temu warowni Zamku w Czorsztynie. Zbudowano go z lokalnego surowca skalnego – białych wapieni jurajskich, dzięki czemu możliwe jest zaobserwowanie obecnych w murach skamieniałości, np. amonitów.

Przełom Białki pod Krempachami

Urokliwy przełom niewielkiego, ale żwawego potoku Białka na zachód od Jeziora Czorsztyńskiego. Potok znalazł swoje miejsce pomiędzy Obłazową Skałą a Kramnicą. Obie skałki to (ponownie!) wapienie krynoidowe. Na świeżym przełamie możliwe są do zidentyfikowania kilkumilimetrowe fragmenty szkieletów liliowców.

Lorencowe skałki

Krempachy i ich okolice to zdecydowanie jedne z najurokliwszych i równocześnie najbardziej sielankowych miejsc, jakie można podziwiać w Pieninach. Grupa wapiennych skałek, tzw. Lorencowych, wynurza się tutaj niczym samotne wyspy z otaczających je wszechobecnych pól i łąk. Lorencowe skałki zbudowane są z twardych wapieni górnej jury i dolnej kredy (m.in. wapieni krynoidowych czy wapieni kalpionellowych), tkwiących w miękkich marglach kredy i paleogenu. Na uwagę zasługują tutaj także czerwone wapienie bulaste formacji wapienia czorsztyńskiego, facji tzw. Ammonitico Rosso, z występującymi masowo muszlami amonitów [3].

ammonitico rosso — Wapień bulasty formacji wapienia czorsztyńskiego.

Lorencowe Skałki znajdują się po wschodniej stronie Dursztyńskiego Potoku. Cała okolica jest wprost idealna do spacerów i wycieczek rowerowych, a tutejszy niepowtarzalny klimat (gdzie geologia Pienin łączy się z sielankowymi krajobrazami) od lat nas zachwyca, jako jedno z naszych ulubionych miejsc do regularnego odwiedzania. Nie tylko w Pieninach. Z całą pewnością powstanie kiedyś na blogu bardziej obszerny tekst o tym niepowtarzalnym miejscu.

skałka gęśle — Skałka Gęśle. Jeden z najbardziej charakterystycznych elementów w morfologii polskiego Spiszu.

Skałka Rogoźnicka

W zachodniej części Pienińskiego Pasa Skałkowego, w pobliżu wsi Rogoźnik i Maruszyna na Podhalu znajduje się rezerwat przyrody nieożywionej Skałka Rogoźnicka. Lokalizacja jest uznawana za unikalne w skali europejskiej stanowiska geologiczne, rozpatrywana (chociaż oficjalnie nie została włączona) do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa Geologicznego UNESCO.

Rezerwat Skałka Rogoźnicka obejmuje wzniesienie Rogoźnik (708 m n.p.m.) wraz z dwoma dawnymi kamieniołomami, w których odsłaniają się bardzo atrakcyjne wizualnie, beżowe i białe, bogate w skamieniałości wapienie Pienińskiego Pasa Skałkowego. W profilu obecne są uławicone, sparytowe muszlowce amonitowe, które przechodzą w muszlowce mikrytowe. Obie z wymienionych skał zbudowane są z fragmentów amonitów, trochitów liliowców, belemnitów, ramienionogów itp. Niektóre z nich, szczególnie muszle amonitów, często posiadają komory, w których wykrystalizowały kalcytowe szczotki.

Jest to wysokiej klasy obiekt naukowy, uznawany za stratotypowe odsłonięcie ogniw muszlowca z pogranicza jury i kredy (tytonu – berriasu)[4]. Celem ochrony cennego odsłonięcia, w 1961 roku utworzono tutaj rezerwat przyrody nieożywionej, objęty m.in. zakazem rozbijania skał. Mimo wielkiego bogactwa skamieniałości, należy powstrzymać się od wszelkich poszukiwań w tym miejscu, ograniczając się wyłącznie do podziwiania widocznej in situ w odsłonięciu fauny.

Nie wiemy, czy Skałka Rogoźnicka jest najważniejszą z przedstawionych na blogu geologicznych osobliwości Pienin, ale na pewno zajmuje szczególne miejsce w tym zestawieniu. Miejsce to, już od XIX wieku odwiedzane przez geologów i pasjonatów nauk o Ziemi, jest nadal bardzo popularne i znalazło się w ogromnej liczbie publikacji i opracowań. Niestety dojście do Skałki Rogoźnickiej może stanowić pewien problem, ponieważ lokalizacja znajduje się z dala od wszelkich dostępnych dróg czy szlaków. Być może od mojej ostatniej wizyty kilkanaście lat temu sytuacja się poprawiła, jednak jeszcze do niedawna brakowało opisów czy znaków informujących o tym wspaniałym miejscu. Nawet jeśli trzeba się trochę pogubić, by skałkę odnaleźć, to naszym zdaniem jest to osobliwość zdecydowanie tego warta.

Do zobaczenia w Pieninach!

PS. Najmniej namacalną ciekawostka geologiczną Pienin jest występowanie wód mineralnych, których można skosztować w Szczawnicy.

Piotr Zając i Radosław Mółka
realgarblog.com