Dydaktyka

  • Jak powstaje szkło
    Dydaktyka

    SZKŁO. Twarda granica z minerałami

    Szkło towarzyszy nam od dawna. Początkowo tworzone było jako ozdoba, jednak wraz z rozwojem zaczęto zmieniać jego zastosowanie. Dziś nie wyobrażamy sobie bez niego świata. Codziennie wyglądamy przez okno, które przepuszcza światło, jemy ze szklanych naczyń i prowadzimy pojazdy dzięki dobrej przejrzystości. Wykorzystujemy go również w przemyśle, sztuce, do tworzenia witraży i różnego rodzaju wyrobów. Słowem – korzystamy z niego bezustannie i chociaż często wyrażamy się o nim jak o krysztale, to z minerałami ma niewiele wspólnego. Głównie pomyłki tych, którzy dopatrują się w nim tworów natury zamiast rąk ludzkich. Szkło a minerały Szkło jest materiałem niekrystalicznym, posiada budowę amorficzną (bezpostaciową), dzięki czemu jest łatwe w obróbce. Brak regularnej sieci…

  • fulguryt
    Dydaktyka

    Fulguryty. Piorunki, strzałki piorunowe, ale nie belemnity

    Fulgurytem nazywamy naturalne szkliwo krzemionkowe, powstałe w wyniku uderzenia pioruna w podłoże bogate w piasek kwarcowy. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego fulguritus, oznaczającego: „ugodzony piorunem”, co trafnie oddaje istotę tej struktury, stanowiącej trwały geologiczny zapis silnego impulsu elektrycznego. Budowa i powstawanie fulgurytu Fulguryt zaliczany jest do jednej z odmian lechatelierytu, czyli szkliwa zawierającego ponad 90% SiO₂, powstałego przez stopienie piasku kwarcowego w wyniku naturalnych procesów. Obok fulgurytu można tu wymieniać także impakt meteorytu czy termiczne oddziaływanie lawy. Fulguryt tworzy rurkowate, rozgałęzione bądź bulwiaste formy, zwykle puste w środku i chropowate na powierzchni. Często zawiera ziarna piasku kwarcowego lub fragmenty innych skał otaczających, a rozmiarami zwykle nie przekracza 40 cm. Temperatura…

  • Sylifikacja
    Dydaktyka,  Skamieniałości

    Sylifikacja

    Sylifikacja to proces, który polega na zastąpieniu pierwotnego szkieletu organizmu krzemionką (SiO2) lub wypełnieniu nią porów i pęknięć. Zjawisko to związane jest z diagenezą – czyli fizyczno-chemicznymi przemianami zachodzącymi w osadzie po jego zdeponowaniu, a przed ostateczną lityfikacją. Przykładem może być zastąpienie pierwotnie kalcytowej skorupy organizmu krzemionką w postaci skrytokrystalicznego chalcedonu, krystalicznego kwarcu (SiO₂) lub bezpostaciowego opalu (SiO2 x 2H2O). Do organizmów ulegających temu procesowi należą np. belemnity i małże. Jednymi z najciekawszych przykładów są okazy z Australii, zbudowane z opalu szlachetnego. Wyjątkowo rzadko procesowi sylifikacji mogą ulec również kości – znane są m.in. kości zagatyzowane (agat, wielobarwna odmiana chalcedonu o charakterystycznej wstęgowej budowie) oraz zopalizowane. Jak powstało skamieniałe drewno?…

  • Bakterie magnetotaktyczne MTB
    Dydaktyka

    Magnetyt w bakteriach magnetotaktycznych MTB

    Magnetyt to znany ze swoich właściwości magnetycznych, szeroko rozpowszechniony minerał z grupy spineli. Tworzy kryształy przyjmujące postać ośmiościanu lub rzadziej dwunastościanu rombowego czy sześcianu. Jest spotykany w skałach magmowych, osadowych i metamorficznych. Bywa wykorzystywany na potrzeby hutnictwa, jako najbogatsza ruda żelaza, ma znaczenie kolekcjonerskie, a także…buduje organelle bakterii magnetotaktycznych ??? Bakterie magnetotaktyczne MTB (magnetotactic bacteria), to grupa bakterii potocznie określanych jako naturalne kompasy. Układają się one wzdłuż linii pola magnetycznego Ziemi, co jest spowodowane przez ich organelle – magnetosomy. Są to otoczone błoną, ułożone obok siebie i tworzące tzw. łańcuch, kryształy magnetytu (lub izostrukturalnego z magnetytem greigitu), dzięki którym MTB orientują się w środowisku. By móc to osiągnąć bakteria musi…

  • Smok wawelski
    Dydaktyka,  Skamieniałości

    Smok wawelski

    Jednym z najsłynniejszych polskich stanowisk paleontologicznych jest cegielnia w Lipiu Śląskim (przysiółek Lisowic), która swoją sławę zawdzięcza dwóm nowo opisanym rodzajom wymarłych gadów. Pierwszym z nich jest dicynodont Lisowicia bojani, a drugim archozaur o niejasnej pozycji systematycznej, nazwany na cześć legendarnego monstrum: Smok wawelski, który najprawdopodobniej był drapieżnym dinozaurem. Odkrycia Cegielnia nieopodal Lublińca od lat była znana paleontologom. Już w 1980 roku opublikowano artykuł o odkryciach dokonanych w tym miejscu przez geologów z Uniwersytetu Wrocławskiego. Opisano w nim zarówno bogatą kopalną florę, jak i ciosy mamuta odnalezione w górnej warstwie piasków polodowcowych. Od tego czasu lokalizacja ta była regularnie odwiedzana przez znane osobistości ze świata paleontologii, takie jak prof. Jerzy…

  • Szron
    Dydaktyka

    SZRON. Lód czy minerał?

    Zmora kierowców, szczególnie gdy w pośpiechu trzeba się rano udać do pracy samochodem. Bywa, że powoduje zmianę wyglądu krajobrazu, z jesiennego na zimowy, pokrywając wszystko wokół, gdy następuje wyraźne ochłodzenie. Szron. Piękny, choć mało lubiany. Zimową porą spotykamy go codziennie, ale pewnie mało kto patrzy na niego przez pryzmat…geologii. Czym jest szron? Zbiór drobnych kryształów lodu powstałych w wyniku bezpośredniej krystalizacji z pary wodnej nazywamy szronem. Podczas zetknięcia powietrza nasyconego parą wodną z przedmiotami ochłodzonymi do temperatury poniżej 0oC, dochodzi do krystalizacji lodu. Jest to kondensacja do fazy stałej, czyli resublimacja – bezpośrednie przejście ze stanu gazowego do stałego. Tak powstały osad atmosferyczny tworzy kilkumilimetrowe kryształy w postaci igiełek, łusek,…

  • pierścienie lieseganga
    Dydaktyka

    Pierścienie lieseganga

    Pierścienie lieseganga (pierścienie dyfuzyjne) to nazwa zazwyczaj koncentrycznych pasów, złożonych głównie ze związków żelaza, występujących w wietrzejących skałach. Nazwane zostały od ich odkrywcy, niemieckiego chemika, Raphaela Eduarda Lieseganga. Pierścienie lieseganga wyraźnie korelujące z układem spękań w skale po których rozchodziła się infiltrująca skałę woda. Los Barrios de Luna w prowincja León w Hiszpanii, fot. użytkownika PePeEfe, Wikimedia Commons, użyta na licencji CC BY-SA 3.0 Pierścienie te najczęściej tworzą się w skałach osadowych, aczkolwiek spotykane są również dość często w niektórych skałach magmowych; teoretycznie możliwe jest ich powstanie w dowolnej porowatej skale drobnoziarnistej. Porowatość skały pełni tu rolę kluczową, gdyż pozwala na dość swobodne wnikanie wody transportującej związki chemiczne w głąb…

  • Piaskowiec arkozowy
    Dydaktyka

    Arkoza kwaczalska

    Arkoza (piaskowiec arkozowy, piaskowiec skaleniowy) to okruchowa skała osadowa stanowiąca odmianę piaskowca zasobnego w skalenie. W takim piaskowcu obok dominujących w jego budowie ziaren kwarcu, znajdują się ziarna skaleni w ilości powyżej 20%. Podział osadów klastycznych w zależności od stosunku ilościowego składników mineralnych (kwarcu, skalenia itd.)(Książkiewicz 1968). Arkozy powstają w środowisku lądowym, w warunkach klimatu suchego lub zimnego. Na największą skalę powstają na przedpolu świeżo wypiętrzonych masywów górskich, w procesie wietrzenia granitów lub gnejsów. Tworzeniu arkoz sprzyja krótki transport, gdyż w czasie dłuższego transportu skalenie mogą ulec roztarciu i rozkładowi (Książkiewicz 1968). Piaskowiec arkozowy – arkoza kwaczalska w wąwozie Gródek. Kwiecień 2021 roku Arkoza kwaczalska Główne i najbardziej typowe odsłonięcie…

  • Dydaktyka

    Maficzne minerały

    Minerały maficzne, minerały ciemne (eng. mafic minerals) – barwne bądź zabarwione minerały mające wpływ na ogólną barwę skały. Objętościowy udział minerałów ciemnych w skale pozwala na wyznaczenie tzw. wskaźnika barwy M’, będącego podstawą do nadawania niektórym skałom magmowym i metamorficznym przedrostków: mela- (ciemniejszy od typowej) i leuko- (jaśniejszy od typowej), np. meladioryt, leukogranit itd. Dobrymi przykładami minerałów maficznych są: amfibole granaty pirokseny tytanit miki cyrkon oliwiny apatyt, itd. Ze względu na zawartość minerałów maficznych M’, zgodnie z ustaleniamiMiędzynarodowej Unii Nauk Geologicznych (IUGS), skały magmowe dzieli się na cztery grupy: leukokratyczne – o niskiej zawartości składników ciemnych (M’ <35%), mezokratyczne – zawierające zbliżone ilości składników jasnych i ciemnych (M’ = 35-65%),…

  • gadolinit szklarska minerały metamiktyczne
    Dydaktyka,  Minerały

    Minerały metamiktyczne

    Minerały metamiktyczne (eng. metamict minerals) stanowią klasę minerałów amorficznych (bezpostaciowych) które początkowo były krystaliczne, a utraciły swoją strukturę krystaliczną na skutek uszkodzeń radiacyjnych z rozpadów promieniotwórczych. Degradacja struktury krystalicznej spowodowana jest obecnością w jej obrębie pierwiastków promieniotwórczych takich jak uran lub tor. Dobrymi przykładami faz metamiktycznych są: Allanit Cyrkon Gadolinit Fergusonit Rinkit  Samarskit  Toryt  Tytanit  Minerał metamiktyczny: Fergusonit-(Y). Skupienie wielkości ok. 8 mm. Okaz poch. z pegmatytu Skalnej Bramy w Szklarskiej Porębie (oś. Kasprowicza). Kol. Piotr Zając Pomimo że początkowo minerały metamiktyczne posiadały formę krystaliczną,