W nocy z soboty na niedzielę z 28 lutego na 1 marca 2026 roku rozpoczął się atak Stanów Zjednoczonych i Izraela na Iran – kraj, którego zasoby naturalne od lat stanowią jeden z kluczowych czynników napięć geopolitycznych w regionie. Operacje wojskowe pod kryptonimami „Epicka Furia” i „Ryczący Lew” były skierowane w kluczowe węzły dowodzenia, co w efekcie miało przynieść regionowi wyzwolenie. Podczas gdy Izrael atakował cele strategiczne w Teheranie, w odwecie irańskie rakiety balistyczne uderzyły m.in. w amerykańską bazę w Bahrajnie, w Zatoce Perskiej. Sytuację zaostrzył fakt, że konflikt błyskawicznie rozszerzył się na kraje Zatoki Perskiej, a Iran ostrzelał m.in. Cypr oraz Dubaj w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Potwierdzona śmierć irańskiego przywódcy, ajatollaha Alego Chameneiego, wstrząsnęła teokratycznym reżimem w Iranie, a część obywateli, widząc możliwość rychłego wyzwolenia spod rządów Islamskiej Republiki Iranu, wyszła na ulice miast.

Atak USA i Izraela. Wojna o zasoby naturalne Iranu

Konflikt i gwałtowna destabilizacja Iranu mają na celu trwałe przemodelowanie układu sił na Bliskim Wschodzie. Oficjalnym powodem ataku jest zagrażający bezpieczeństwu Stanów Zjednoczonych, Izraela i państw im sprzyjających irański program nuklearny oraz chęć wyzwolenia społeczeństwa Iranu spod reżimu ajatollahów. Zdecydowanie mało prawdopodobne jest, by USA z Izraelem dążyły do przejęcia opanowanych terytoriów, bo celem konfliktu nie jest ziemia, a wpływy. Możliwość obsadzenia rządu w Iranie, który będzie sprzyjał interesom Stanów Zjednoczonych, będzie wystarczająca dla Trumpa. To sposób na postępującą na świecie dedolaryzację, jak również dostęp do zasobów naturalnych Iranu. A tych w Iranie nie brakuje, od ropy i gazu, aż po złoto i minerały.

Geologia Iranu

Budowa geologiczna Iranu jest wyjątkowo skomplikowana, co uwidacznia jedna z archiwalnych map geologicznych tego kraju, wykonana w 1957 r.:

Dla uproszczenia opisu geologii Iranu, posłużymy się jednak poniższą mapą geologiczną:

Iran leży w strefie zderzenia Płyty Arabskiej z Płytą Euroazjatycką, co w trzeciorzędzie doprowadziło do fałdowania i wypiętrzania wielu struktur górskich, a także intensywnej deformacji skorupy kontynentalnej. Wyróżnia się trzy główne jednostki geologiczno-strukturalne:

• Zagros Fold and Thrust Belt – pasmo fałdowań i nasunięć w południowo-zachodniej części kraju, będące bezpośrednim wynikiem kolizji Płyty Arabskiej z Płytą Irańską (euroazjatycką);
• jednostki centralne, obejmujące Płytę Irańską oraz fragmenty mikroplatformy złożone z paleozoiku i starszych skał krystalicznych, przykryte później młodszymi osadami;
• jednostki północne, pasma górskie Alborz i Kopeh Dagh związane z deformacjami krawędzi północnej Płyty Euroazjatyckiej.

Główne jednostki geologiczne i skały

Zagros Fold and Thrust Belt (ZFTB)

Zagros Fold and Thrust Belt (Zagros FTB) (na ryc. 1 kolor niebieski) to strefa zdeformowanych skał skorupy ziemskiej o długości około 1800 kilometrów, utworzona na przedpolu zderzenia Płyty Arabskiej z Płytą Euroazjatycką. Obszar ten stanowi jedną z największych prowincji naftowych świata, skupiającą około 49% ustalonych rezerw węglowodorów występujących w pasach fałdowo-nasunięciowych oraz około 7% wszystkich rezerw na świecie.

Sanandaj-Sirjan Zone i Urumieh–Dokhtar Magmatic Arc

Na północ od ZFTB znajduje się Sanandaj-Sirjan Zone (SSZ)(na ryc. 1 kolor pomarańczowy i czerwony) – to pas metamorficzny składający się ze skał, które uległy metamorfizacji w zróżnicowanych warunkach ciśnienia i temperatury, a następnie zostały intruzowane przez różnorodne skały plutoniczne o składzie od gabra po granit. Dalej na północ i wschód rozciąga się Urumieh–Dokhtar Magmatic Arc – łuk magmowy o charakterze subdukcji/kolizji z aktywnością magmową od jurajskiego do kenozoicznego, dający liczne intruzje i wulkanity.

Alborz i Kopeh Dagh

W północnym Iranie przebiega łańcuch Alborz (na ryc. 1 kolor ciemnoszary) – Pasmo górskie stanowi barierę między południowym wybrzeżem Morza Kaspijskiego a płaskowyżem irańskim. Ma zaledwie 60–130 km szerokości i składa się z serii osadowej datowanej od górnego dewonu do oligocenu, głównie wapienia jurajskiego, na granitowym trzonie. Pasma Kopeh Dagh zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej i zbudowane są z paleozoicznych i mezozoicznych skał osadowych, głównie z wapieni, margli, zlepieńców, piaskowców i glin kredowych.

Plateau środkowo-irański

Pomiędzy pasmami górskimi leży Płaskowyż Irański (na ryc. 1 kolor jasnożółty, szary) – rozległa strefa o grubej, zdeformowanej skorupie kontynentalnej. Charakteryzuje się on zmienną morfologią, od szerokich równin po wysoko położone bloki tektoniczne, co stanowi odzwierciedlenie wcześniejszych faz deformacji i kolizji.

Zasoby naturalne Iranu

Ropa i gaz

Iran posiada jedne z największych złóż węglowodorów na świecie, co stawia ten kraj w ścisłej czołówce producentów energii. Według danych z przełomu 2025 i 2026 roku udokumentowane rezerwy ropy naftowej w Iranie wynoszą około 208 miliardów baryłek, co stanowi niemal 12% światowych zasobów.

Kluczowe znaczenie w globalnym handlu ropą ma Cieśnina Ormuz, która łączy Zatokę Perską z Morzem Arabskim i otwartym oceanem. Zgodnie z danymi analitycznymi (m.in. Statista i EIA) rola cieśniny w transporcie surowców jest krytyczna:

• Przez tę drogę wodną przechodzi 26–27% światowego morskiego handlu ropą (średnio około 20 mln baryłek dziennie);
• transportuje się nią 23% skroplonego gazu ziemnego (LNG) oraz 31% łącznych transportów kondensatu i nafty.

Aż 84% ropy płynącej przez Cieśninę Ormuz trafia na rynki azjatyckie (głównie do Chin, Indii, Japonii i Korei Południowej). Jakakolwiek blokada lub zakłócenie ruchu w tym regionie natychmiastowo przekłada się na skokowy wzrost cen surowców na całym świecie.

Kruszce i minerały

Iran uznawany jest za jeden z 15 najbogatszych w minerały krajów, z czego aż 7% światowych rezerw mineralnych należy do jego zasobów. Na liście najważniejszych znajduje się około 68 minerałów, a udokumentowane zasoby szacuje się na ponad 37–50 miliardów ton.

Złoto

Iran dynamicznie rozwija swój sektor wydobywczy, stając się jednym z kluczowych graczy w regionie pod względem zasobów metali szlachetnych. Na podstawie najnowszych danych i odkryć sytuacja dotycząca złóż złota w tym kraju jest bardzo dynamiczna. Obecnie roczne wydobycie złota w Iranie mieści się w przedziale 1,2–7 ton. Choć w porównaniu z wynikami innych potentatów w tej dziedzinie liczby te mogą wydawać się skromne, to widoczny jest stabilny wzrost produkcji. W moim mniemaniu jest to szersza strategia państwa mająca na celu uniezależnienie gospodarki od eksportu ropy naftowej (A.Sz.T., analiza własna).

Miano najważniejszego ośrodka wydobywczego należy do kopalni Zarszuran (Zarshouran) znajdującej się w ostanie Azerbejdżan Zachodni (północno-zachodni Iran). Kopalnia ta posiada udokumentowane rezerwy przekraczające 110 ton czystego złota. Jest uznawana za największą kopalnię złota nie tylko w Iranie, ale i na całym Bliskim Wschodzie, stanowiąc fundament irańskiego „złotego portfela”.

Odkrycie w grudniu 2025 roku

Niespełna trzy miesiące temu świat obiegła przełomowa informacja o odkryciu gigantycznego złoża złota w ostanie Chorasan Południowy. W prywatnej kopalni Shadan ogłoszono, że tamtejsze zasoby zawierają aż 61 mln ton rudy. Dzielą się one na blisko 8 mln ton rudy utlenionej – która jest łatwiejsza w obróbce, co bezpośrednio przekłada się na niższe koszty eksploatacji – oraz ponad 53 mln ton rudy siarczkowej. Jest to obecnie jedno z największych udokumentowanych złóż w kraju, które może radykalnie zmienić statystyki produkcji złota w nadchodzących latach.

Miedź, uran i inne rudy

Najważniejsze dla gospodarki Iranu, według danych na rok 2025 jest wydobycie rud miedzi, żelaza oraz cynku. Iran posiada jedne z największych złóż miedzi na świecie (m.in. Sarcheshmeh), a głównym ośrodkiem jej wydobycia jest prowincja Kerman. Inaczej sprawa wygląda z rudami uranu – irańskie złoża uranu są niewielkie (zawierają ok. 3–5 tys. t rudy) i niezbyt zasobne w ten pierwiastek. Są to w większości złoża typu pegmatytowego, a najbogatsze z nich to złoże usytuowane w górach Khoshoumi (Maksymowicz 2020).

Należy też podkreślić, że pod względem zasobów surowców mineralnych Iran znajduje się w pierwszej dziesiątce państw świata. Zajmuje drugie miejsce na świecie pod względem zasobów skalenia, piąte – barytu oraz gipsu, a ósme – fluorytu (Maksymowicz 2020). Iran jest eksporterem soli, gipsu, żelaza, ołowiu, cynku, miedzi, tytanu oraz metali ziem rzadkich.

Minerały Iranu

W samym Iranie funkcjonuje ponad 5000 zakładów zajmujących się obróbką kamieni szlachetnych. Jednym z najważniejszych irańskich kamieni jest turkus, zwany „firuze”. Jest on tam wydobywany od ponad 7000 lat, a kraj ten stanowi jedno z najstarszych i najbardziej renomowanych źródeł tego kamienia na świecie. Główne złoże turkusu znajduje się w dystrykcie Niszapur (Neyshabur) w prowincji Chorasan-e Razawi, która jest najbardziej znanym obszarem występowania tego minerału.

Bliski Wschód jest wyjątkowo zasobny w minerały i kamienie szlachetne, a w Iranie znajdują się ich liczne złoża. Mimo to, tylko nieliczne minerały Iranu trafiają do naszego kraju. Zdecydowanie częściej oglądamy na naszych rodzimych giełdach i wystawach minerały z państw graniczących z Iranem, np. z Pakistanu, Afganistanu czy Turcji.

Cerusyty z Anarak

Chyba najbardziej znane okazy, często prezentowane na wielu światowych wystawach to cerusyty z kopalni Nakhlak w rejonie Anarak. Minerał ten tutaj tworzy bardzo charakterystyczne, szkieletowe kryształy w skupieniach przypominających siatkę – bliźniaki sześciokrotne (ang. sixlings). W niektórych okazach obok cerusytu współwystępują również kryształy wulfenitu i mimetytu.

Demantoidy z góry Belqeys

Ceniona, jubilerska odmiana granatu – andradytu o szmaragdowozielonej barwie. Okazy tego typu występują 34 km na północny wschód od Takab, na południowych zboczach góry Belqeys. Przyjmują one postać trapezoedru (dwudziestoczterościanu deltoidowego) i dwunastościanu rombowego. Są jasne i mają bardzo intensywny, głęboki zielony kolor.

Analcymy z Góry Kahovan

Kolejna góra, kolejny minerał. Analcym z Góry Kahovan, w pobliżu Moalleman; minerał z grupy zeolitów tworzący trapezoedryczne kryształy. Okazy z tej lokalizacji najczęściej mają czerwone bądź pomarańczowe zabarwienie kryształów, o mocno zaznaczonych ścianach i krawędziach.

Wulfenity z kopalni Ahmad Abad

60 km na północny wschód od Bafq znajduje się kopalnia Ahmad Abad z której pochodzą cenione na całym świecie okazy wulfenitu. Nie jest to jednak lokalizacja z długą historią wydobycia wulfenitu; odkryto go w 2002 roku, po 30 latach od ich ostatniego zaobserwowania w wyrobiskach kopalni rud Zn-Pb w Ahmad Abad.

Znalezisko w kopalni Ahmad Abad jest na tyle cenione, że jeden z okazów – absolutnie ikoniczny egzemplarz trafił na okładkę magazynu „Mineralienwelt” (wydanie 5/2015). Pomijając jednak wyjątkowe okazy, zwykle kryształy wulfenitu z tej lokalizacji występują na lub tkwią w kalcycie, przez co konieczne jest jego wytrawianie. Wulfenit z Ahmad Abad tworzy płytkowe kryształy, charakteryzujące się od żółtej po czerwoną, intensywną barwą, zwykle poprzerastane ze sobą i ułożone są we wszystkich możliwych kierunkach. Nierzadko współwystępują z wanadynitem.

Miedź rodzima z Taft

Na giełdach minerałów czasami pojawiają się charakterystyczne okazy miedzi rodzimej z mioceńskiego, porfirowego złoża miedzi Darreh-Zerreshk. Stanowią one raczej ciekawostkę ze średniej wielkości, chociaż istotnej kopalni, bo będącej ważnym elementem irańskiego przemysłu miedziowego.

Epidot z góry Khowrin

Igiełkowe kryształy epidotu o wysokim połysku i jakości jubilerskiej. Lokalizacja opisana jest jako miejsce występowania epidotu na górze Khowrin (Kuh-e Khowrin) niedaleko miasta Saveh. Okazy z tej lokalizacji bywają również bardziej ogólnie opisywane, jako pochodzące z gór Zagros (Kuhha-ye Zagros)[mindat.org].

I znacznie więcej…

Jak podaje mindat do najważniejszych wystąpień minerałów w Iranie należą wystąpienia Aphthitalitu z kopalni soli Kuh-E-Namak z wysadu solnego Ghom, a także kryształy Zunyitu z wysadu solnego w wiosce Qalat-e-Payeen. Na naszym rynku czasami możemy się jeszcze natknąć na colemanit z Zandżan, hemimorfit z Południowego Chorasan, baryt i magnetyt z Semnan, daliranit z kopalni Zareh Shuran, rosasyt i aurichalcyt z Chah Kuh, czy seelit z kopalni Talmessi.

Najbardziej znanym minerałem z Iranu jest Iranit. Jest to minerał o wzorze Pb₁₀Cu(CrO₄)₆(SiO₄)₂(OH)₂ będący produktem utleniania hydrotermalnych żył ołowionośnych. Jego type locality to kopalnia Sebarz, niedaleko miasta Anarak, położonego na południowym skraju Wielkiej Pustyni Słonej.

Piotr Zając, Alicja Szambelan-Turek, Karol Parkita
realgarblog.com

Niektóre z zamieszczonych w tekście fotografii minerałów zaprezentowano dzięki Janowi Żogała z J&J Minerals and Fossils.

Literatura zostanie uzupełniona w późniejszym terminie.