Kopalnia Janina to działająca od 1907 roku kopalnia węgla kamiennego znajdująca się w Libiążu, w województwie małopolskim, we wschodniej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Jest to kopalnia o największych zasobach operatywnych węgla kamiennego w Polsce. Szacuje się ilość około 2,1 mld ton węgla w złożach, co przy obecnie zaplanowanym poziomie eksploatacji, aspektach ekonomicznych i skomplikowanej budowie geologicznej powinno pozwolić na funkcjonowanie zakładu jeszcze przez około 60-70 lat. Od roku 2014 zakład należał do spółki TAURON Wydobycie S.A., aż do jego przejęcia w przez Skarb Państwa pod koniec grudnia 2022 roku.

Poniżej w tabeli zebraliśmy kilka podstawowych informacji o KWK Janina:

Parametr	Szczegóły
Nazwa zakładu	Zakład Górniczy Janina (KWK Janina)
Lokalizacja	Libiąż, ul. Górnicza 23
Rok powstania	1907 r.
Właściciel	Południowy Koncern Węglowy S.A.
Budowa geologiczna	Utwory karbonu, triasu, miocenu, czwartorzędu
Obszar górniczy	81,13 km²
Rejon robót	Pokład 207

Historia powstania kopalni Janina

W drugiej połowie XIX w. rozpoczęto w okolicach Libiąża badania mające na celu odnalezienie złóż węgla kamiennego. W ich wyniku rozpoznano wtedy kilka pokładów, zalegających na różnych głębokościach. Początkowo podejmowano próby wydrążenia szybów kopalnianych w Maniskach k. Chrzanowa, jednak z uwagi na trudne warunki hydrogeologiczne nie było możliwości kontynuowania robót.

Historyczna kopalnia Janina w Libiążu na pocztówce z 1915 roku — Kopalnia Janina na pocztówce z 1915 roku. Archiwum prywatne p. Siuda.

W 1903 r. do budowy kopalni w Libiążu przystąpiła francuska spółka akcyjna Compagnie Galicienne de Mines. Nowo powstającemu zakładowi nadano nazwę „Janina”, a pierwsze tony węgla wydobyto w 1907 roku. Równocześnie głębiono dwa szyby – „Janina I” oraz „Janina II”, które docelowo sięgnęły poziomu 300 m. Pierwszą eksploatację prowadzono w pokładzie 110, na poziomie 100 m.

Rozwój techniczny i organizacyjny KWK Janina

Wraz z postępem prac związanych z głębieniem szybów oraz rozbudową podziemnej sieci chodników i korytarzy następowała równoczesna rozbudowa powierzchni kopalni. Prawie jednocześnie z budową zakładu rozpoczęto wznoszenie domów mieszkalnych dla pracowników. W początkowym okresie węgiel urabiano przy użyciu materiałów wybuchowych, a podstawowymi narzędziami pracy były kilof i łopata. Do oświetlania miejsc pracy stosowano lampki olejne, a w późniejszym czasie – karbidowe.

Maszynownia szybu Janina 1 należąca do Janinagrube kopalnia janina w latach 30. XX wieku — Maszynownia szybu Janina 1, lata 30-te XX wieku. Archiwum prywatne p. Siuda.

Dopiero w latach 20-tych XX wieku wprowadzono pierwsze narzędzia mechaniczne, takie jak wiertarki udarowe o napędzie pneumatycznym oraz pierwsze przenośniki rynnowe wstrząsane, używane do odstawy urobku. Główny transport węgla pod szyb odbywał się jednak nadal za pomocą wózków szynowych, ciągniętych przez konie. Z czasem zaczęto wprowadzać lokomotywy spalinowe oraz elektrowozy. W tym okresie pogłębiono również szyb „Janina II” do poziomu 350 m.

Janina w czasie II wojny światowej

W latach 1939–1945 zarząd nad kopalnią przejęli Niemcy. Na krótki czas zmieniono nawet jej nazwę na „Gute Hoffnung” (Dobra Nadzieja), jednak wkrótce powrócono do pierwotnej nazwy „Janina”, funkcjonującej w wersji niemieckiej jako „Janinagrube”. W styczniu 1945 r., gdy wojska rosyjskie zbliżały się do Libiąża, niemieckie kierownictwo kopalni wydało polecenie demontażu i wywiezienia części maszyn wydobywczych. Uszkodzona została także kopalniana elektrownia.

KWK Janina w okresie międzywojennym — Kopalnia Janina na pocztówce, lata 30-te XX wieku. Archiwum prywatne p. Siuda.

Historyczna zabudowa kopalni w Libiążu na archiwalnym zdjęciu — Kopalnia Janina na pocztówce, lata 30-te XX wieku. Archiwum prywatne p. Siuda.

Po wojnie nastąpił szybki rozwój kopalni. Rozbudowano poziom 350 m oraz wybudowano dwa kolejne szyby – „Janina III” i „Janina IV”. Najbardziej intensywny okres wydobycia przypadł na lata 70-te XX wieku. W 1972 roku rozpoczęto budowę kopalni upadowej „Janina Ruch II”, która funkcjonowała aż do końca lat dziewięćdziesiątych.

Współczesna działalność kopalni w Libiążu

Do dnia dzisiejszego kopalnia Janina podlega dalszemu rozwojowi i modernizacji. Oddano do eksploatacji poziom 500, a następnie – po uruchomieniu szybu „Janina VI” – poziom 800. Kopalnia Janina planowana jest jako jedna z ostatnich, najpóźniej przeznaczonych do likwidacji polskich kopalń węgla energetycznego. Obecnie ilość zatrudnionych na zakładzie to około 2300 osób. Janina funkcjonuje na obszarze górniczym o powierzchni 81,13 km², a wydobycie obejmuje obecnie pokład 207.

Kopalnia w Libiążu nocą widok od strony Moczydła Południowy Koncern Węglowy — Kopalnia Węgla Kamiennego Janina nocą. Widok od strony Moczydła. 2013 rok. Kopalnia Janina nocą. 2013 rok. Autor: Marcin Czekaj. Licencja Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported.

Zakład posiada system odwadniania wyposażony w rezerwę pomp i wyrobisk wodnych z powodu napływu wód dołowych do wyrobisk podziemnych (ok.19 m³ wody/min). Eksploatowany węgiel pochodzi z Produktywnych Warstw Węglonośnych zalegających na głębokości do 1000 m. Reprezentowany jest przez westfal C i D warstw libiąskich i łaziskich oraz górną część formacji orzeskich. Janina dostarcza na rynek węgiel kamienny typu 31.1 i 31.2 o średniej zaw. popiołu max. do 14,85% (207) i średniej zaw. siarki max. do 2,33% (119/2).

Mapa lokalizacyjna z oznaczeniem KWK Janina. OpenStreetMap.

Libiąskie Skittlesy

Na kopalnianych hałdach można natrafić na fragmenty łupków ze śladami flory karbońskiej, szczątki kalamitów oraz niewielkie bryłki pirytu. Nic wyjątkowego; podobne skamieniałości i minerały możemy znaleźć na wielu innych, głównie górnośląskich hałdach, a powyższy tekst może de facto stanowić opis jakiejkolwiek kopalni węgla kamiennego w Polsce. Jest jednak w Janinie coś szczególnego, co nas bardzo zainteresowało. Po raz pierwszy kopalnia przykuła uwagę kolekcjonerów minerałów w styczniu 2020 roku, gdy znany libiąski pasjonat lokalnej historii i przyrody Paweł Siuda zaprezentował na fejsbukowej grupie MINERAŁY STAREJ KAMIENICY I NIE TYLKO okazy swoich pereł jaskiniowych (nazywanych przez niektórych również perłami kopalnianymi). Poniżej znajdziecie relację z tego odkrycia bezpośrednio od Pawła:

W jednym z wyrobisk wentylacyjnych na poziomie 300 m, kopalni węgla kamiennego Janina w Libiążu, zaobserwowałem mnóstwo białych i szarawych kuleczek. Były rozsypane na sporym obszarze spągu tego wyrobiska. Wszędzie tam płynęła woda wydostająca się ze stropu i ociosów tego chodnika. Początkowo myślałem, że to jakiś żwir potrzebny do betonowania. Z ciekawości zabrałem kilka tych kuleczek ze sobą. Nie interesowałem się jeszcze wtedy minerałami i ich kolekcjonowaniem. W domu jedną kuleczkę rozłupałem i wtedy zobaczyłem różnokolorowe warstwy. Kompletnie się na tym nie znając zrobiłem kilka zdjęć i wrzuciłem na grupy identyfikujące minerały. Wtedy grupowicze określili te kuleczki jako konkrecje aragonitowe lub kalcytowe, tzw. perły jaskiniowe. Sama zasada powstawania tych perełek jest praktycznie taka sama jak powstawanie perełek w jaskiniach, jednak tutaj, w kopalni proces ten przebiega dużo szybciej. Myślę że to wyrobisko nie jest starsze niż 50 lat. Zawarte w wodzie kopalnianej związki mineralne, głównie wapienne, osadzają się warstwowo na napotkanym jądrze. Jest to np. kamień, kawałek węgla, betonu, jakaś drzazga drewniana czy kawałek metalu. W zależności od rodzaju zawartych w wodzie składników, warstwy mają różne barwy. Przez kilka miesięcy udało mi się pozyskać sporo perełek. Wiele z nich po przecięciu przypominało agaty. Tak powstała moja kolekcja perełek jaskiniowo-kopalnianych. Pierwsze konkrecje pozyskałem we wrześniu 2019 r. Z informacji jakie posiadam, w chwili obecnej wyrobisko to jest już zlikwidowane, wiec dostęp i pozyskanie tych konkrecji jest niemożliwe.

Spąg wyrobiska wyłożony setkami drobnych, kilkucentymetrowych pizoidów.

Perły tworzące się w niewielkiej misie martwicowej.

Perły jaskiniowe – pizoidy z Janiny

Perły jaskiniowe są pizoidami, czyli zwykle niewielkimi (>2 mm) ziarnami węglanu wapnia o koncentrycznej budowie. Jest to forma krasu podziemnego, wskutek reakcji chemicznych tworząca się w wypełnionych poruszającą się wodą zagłębieniach (tzw. misach). Wnętrze perły stanowi jej jądro, będące ośrodkiem koncentracji na którym narastają kolejne warstwy węglanu wapnia. Jądrem może być jakikolwiek materiał na którym możliwe jest nagromadzenie się węglanu wapnia. Sam proces tworzenia się pereł jest stosunkowo krótki. Znane są chociażby perły z podziemi wałbrzyskiego Zamku Książ, gdzie w drążonych podczas II wojny światowej korytarzach utworzyły się niecki wraz z licznymi perłami jaskiniowymi. Materiał skalny z Janiny został przebadany, potwierdzając tym samym, że koncentryczne warstwy w libiąskich perłach stanowi kalcyt.

przekrój przez pizoidy czyli perły jaskiniowe z Libiąża — Schematyczny przekrój przez libiąską perłę jaskiniową. Rysunek: M. Kaczmarczyk.

Oczyszczone perły jaskiniowe z kopalni Janina kolekcja Pawła Siudy — Zebrane perły jaskiniowe po oczyszczeniu.

Kolekcja jaskiniowych pereł Pawła Siudy

Paweł Siuda urodził się w 1971 roku. Minerały kolekcjonuje dopiero od kilku lat, ale już udało mu się zebrać sporą kolekcję okazów z różnych krajów. Jednymi z jego ulubionych są lokalne minerały, m.in. pochodzące z Libiąża (kamieniołom Libiąż czy KWK Janina) oraz z rejonu Krzeszowic (Rudno, Regulice). Również Pawłowi zawdzięczamy w naszych kolekcjach okazy brucytu z kam. Dubie – jedyne trafienie tego minerału w ostatnich latach.

Paweł Siuda w terenie.

Prócz minerałów Paweł ma wiele innych zainteresowań, m.in. udziela się społecznie, jest miłośnikiem przyrody oraz walczy o wstrzymanie wycinki drzew w swojej okolicy. Bierze również udział w różnych inicjatywach, a także często promuje przyjazne akcje wobec zwierząt. Pasjonuje go lokalna historia.

Przykładowa gablotka z perłami jaskiniowymi z KWK Janina w kol. Pawła Siudy.

Po zaprezentowaniu perełek na grupach związanych z minerałami, dostałem dużo zapytań czy mógłbym je sprzedać lub wymienić. Kilka sprzedałem, ale wiele zacząłem wymieniać za inne minerały i tak rozpoczęła się moja przygoda z mineralogią. Skupiam się głównie na okazach z Polski, choć nie pogardzę też pięknymi zagranicznymi minerałami. W związku z tym, że mieszkam blisko Rudna i Regulic, największą część mojej kolekcji (poza perełkami) stanowią agaty z tych lokalizacji. W ogóle agaty przeważają w moich zbiorach. Posiadam również sporo kalcytów, głównie z lokalnych, podkrakowskich kamieniołomów. Wcześniej zbierałem piasek z różnych zakątków ziemi. Mam z prawie dwustu lokalizacji, prawie wszystkich kontynentów, oprócz Antarktydy

.
Poniżej prezentujemy przykłady pereł z KWK Janina. Wszystkie wyjątkowe, o różnorodnej formie i barwie. Niektórym z uwagi na różnobarwne warstwy przypominają one agaty, inni natomiast widzą w nich libiąskie Skittlesy…aż się chce ich skosztować 🙂

Jedna z największych znalezionych pereł.

Kolekcja Pawła Siudy zachwyca różnorodnością oraz formą zaprezentowania.

Pozostała część zbiorów Pawła mieści się między innymi w gablotach.

Kopalnia Janina w Libiążu panorama o zachodzie słońca fot. Paweł Siuda — Kopalnia Janina na tle zachodzącego słońca. Fot. P. Siuda.

Tomasz Zyguła i Piotr Zając
Serdecznie dziękujemy p. Pawłowi Siuda za współpracę i pomoc w realizacji wpisu
realgarblog.com

Jeśli podobał Ci się ten wpis, kliknij w Patronite i postaw nam kawę. Dzięki wsparciu możemy tworzyć kolejne treści na blogu!

Poznaj więcej ciekawych wpisów na blogu REALGAR:

UZBORNIA I MUROWIANKA. Bocheńskie wspomnienie o gipsie. Autor: Mariusz Jodłowski

Bochnia słynie z kopalni soli, ale znajdą się też tacy, którzy wspomną o gipsie, a raczej dawnym gipsołomie. Tak, istniała taka kopalnia, lecz nawet wśród mieszkańców pamięć o niej zanika. W latach 30. XIX w. w zachodnim zboczu… ← Czytaj więcej

Siarkowe piekło Gór Kelimeńskich. Autor: Radosław Mółka

Skupienia siarki rodzimej, możliwe ciągle do zaobserwowania w ścianach dochodzą do 25 -30 cm i są mocno rozproszone. To skupiska drobno- oraz grubokrystalicznej siarki bez wyraźnie uformowanych, własno kształtnych kryształów. Na poziomach IV-VI, w zachodniej… ← Czytaj więcej

Poszukiwania minerałów na stepach środkowego Kazachstanu. Cz. 1. Autor: Dr inż. Marek Łodziński

Jak wydobyć okazy minerałów w terenie? Do tego celu woziliśmy ze sobą piłę do skał wraz z generatorem, cały zestaw łomów, młotków i dłut. Warto podkreślić że geologii i specyfiki poszukiwań trzeba się nauczyć w terenie… ← Czytaj więcej

Literatura:

Raport ekspercki na temat złóż i aktywów wydobywczych będących w posiadaniu TAURON POLSKA ENERGIA S.A. 12 kwiecień 2010, str. Z-83 – Z-85
https://www.cire.pl/artykuly/serwis-informacyjny-cire-24/184601-tauron-wydobycie-zakonczy-budowe-poziomu-800-metrow-w-kopalni-janina-w-trzecim-kwartale-2021-roku